Hệ thống canh tác chinampa, được phát triển bởi người Aztec ở lưu vực Mexico từ thế kỷ 14, có thể sản xuất tới bảy vụ thu hoạch mỗi năm từ những mảnh vườn trên hồ, mà không cần phân bón tổng hợp hay ống tưới. Tuy nhiên, con số này cần được hiểu là năng suất luân canh tối đa, không phải bảy vụ ngô đồng nhất, và hệ thống này không phải do người Aztec phát minh từ đầu, cũng không phải vườn nổi thực sự.

Bảy vụ thu hoạch: Luân canh chứ không phải bảy vụ giống nhau

Con số bảy vụ thường được nhắc đến bắt nguồn từ một bài tổng quan của Roland Ebel đăng trên tạp chí HortTechnology năm 2020. Ebel cho biết các luân canh và kết hợp cây trồng phức tạp có thể cho tới bảy vụ mỗi năm. Từ "tới" rất quan trọng, cùng với "luân canh" và "kết hợp". Nông dân có thể trồng nhiều loại rau ngắn ngày trên cùng một luống, xen canh các loại khác nhau, chứ không phải thu hoạch bảy vụ ngô dài ngày.

Ngô là cây lương thực chính thời tiền Tây Ban Nha, nhưng các loại rau lá, ớt, cà chua, bí, đậu, thảo mộc và hoa có lịch trình khác. Một báo cáo năm 2016 của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) ghi nhận chinampa có thể cho tới năm vụ mỗi năm. Con số bảy vụ mô tả khả năng của hệ thống dựa trên thực hành lịch sử và hiện đại, không phải số liệu trực tiếp từ sổ sách thế kỷ 14.

Vườn không nổi: Cố định trên lòng hồ

"Vườn nổi" là tên gọi hấp dẫn nhưng không chính xác. Chinampa trưởng thành là những luống đất dài, hẹp được xây dựng trên vùng đất ngập nước nông. Nông dân đánh dấu ô bằng cọc, đan hoặc đặt thảm thực vật xung quanh, sau đó lấp đầy bằng lớp thực vật, trầm tích và đất. Cây liễu ahuejote giúp ổn định bờ. Các kênh đào giữa các luống dùng để quản lý nước, vận chuyển và lấy bùn.

Công nghệ này có lịch sử lâu đời hơn cụm từ "phát minh của người Aztec". Người Mexica thành lập Tenochtitlan vào thế kỷ 14 và mở rộng chinampa khi nhu cầu chính trị và đô thị tăng, đặc biệt ở các hồ nước ngọt Xochimilco và Chalco. Nhưng canh tác trên luống đất ở lưu vực Mexico có trước đế chế. Christopher Morehart và Charles Frederick báo cáo trên tạp chí Antiquity rằng một hệ thống chinampa thời tiền Aztec tại Xaltocan đã bị bỏ hoang sau cuộc chinh phục thế kỷ 14. Một nghiên cứu phấn hoa năm 2022 của Sara Rosales-Torres trên Journal of Archaeological Science: Reports cho thấy một chinampa tại Xochimilco có niên đại carbon phóng xạ cho thấy xây dựng sau khoảng năm 340-540 sau Công nguyên, với sử dụng sau đó trong nhiều thế kỷ trước đế chế Mexica.

Kênh đào thay thế ống tưới và nhà máy phân bón

Chinampa không cần ống tưới hiện đại vì nước đã có sẵn trong cảnh quan. Nước kênh giữ mực nước ngầm gần rễ cây. Độ ẩm thấm qua đất nhờ mao dẫn, giảm nhu cầu tưới thủ công, dù nông dân vẫn tưới cây con và quản lý nước chủ động. Trên tạp chí Irrigation and Drainage, Victor Robles và đồng nghiệp mô tả chinampa như một hệ thống tưới tiêu ngầm cổ đại, không phải đất nhờ mưa gần hồ.

Các kênh đào cũng cung cấp dinh dưỡng. Nông dân nạo bùn giàu dinh dưỡng từ kênh và đặt lên luống, kết hợp thực vật thủy sinh và chất hữu cơ khác, ủ phân, và ươm cây con trong các khối bùn hồ. Chất dinh dưỡng luân chuyển trong đất ngập nước, cây trồng và đất, thay vì đến từ túi phân đạm công nghiệp. Mô tả di sản nông nghiệp của FAO nhấn mạnh đầu vào hữu cơ liên tục, tưới tiêu kênh, xen canh và nông lâm kết hợp. Hàng liễu giảm xói mòn và gió, trong khi nước xung quanh điều hòa nhiệt độ và giảm thiệt hại do sương giá. Sản xuất quanh năm đến từ sự tương tác của các yếu tố này, không phải một mẹo đơn lẻ.

Năng suất phụ thuộc vào cách đo

Gọi chinampa là hệ thống nông nghiệp năng suất nhất Trái Đất là so sánh mà bằng chứng hiện có không thể giải quyết. Năng suất có thể là kg một loại cây trên ha, tổng sản phẩm ăn được từ nhiều loại, calo, giá trị thị trường, sản lượng trên lít nước, sản lượng trên giờ lao động, hoặc sản lượng trên đơn vị năng lượng bên ngoài. Nhà kính trồng xà lách, cánh đồng ngô cơ giới hóa và chinampa hỗn hợp có thể dẫn đầu ở các thước đo khác nhau.

Chinampa đặc biệt hiệu quả khi đo bằng sản lượng hàng năm trên một đơn vị đất canh tác. Đa canh để lại ít thời gian luống bỏ không, và xen canh tận dụng không gian thẳng đứng và theo mùa. Hệ thống dinh dưỡng và nước của chúng cũng ít phụ thuộc vào đầu vào công nghiệp hơn so với độc canh năng suất cao thông thường. Tuy nhiên, chúng không phải là trang trại ít lao động. Xây dựng ruộng, nạo vét kênh, nạo bùn, chuẩn bị luống ươm, cấy và thu hoạch liên tục đòi hỏi lao động lành nghề. Nghiên cứu tiến sĩ năm 1983 của Alastair Robertson, một phân tích định lượng về nông nghiệp chinampa, kết luận hệ thống duy trì năng suất cao trên một đơn vị diện tích mà không cần trợ cấp vật chất và năng lượng lớn. So sánh mạnh nhất là hẹp hơn: chinampa là một trong những hệ thống nông nghiệp thâm canh đất và hiệu quả đầu vào nhất trước khi có phân bón công nghiệp và máy móc. Tuyên bố về kỷ lục thế giới bất bại vượt quá dữ liệu so sánh.

Nông nghiệp đô thị thặng dư

Phạm trù "nông nghiệp tự cung tự cấp" quá thô cho lưu vực Mexico. Các gia đình làm ruộng và ăn một phần sản phẩm, nhưng sản xuất chinampa cũng kết nối với chợ, cống nạp, thể chế chính trị và khu định cư đông đúc. Thực phẩm được vận chuyển bằng xuồng qua mạng lưới khu vực. Tenochtitlan không sống chỉ nhờ chinampa, nhưng các quận hồ phía nam là phần quan trọng của hệ thống lương thực.

Tái tạo của Morehart về Xaltocan thời Hậu cổ điển, công bố trên Ancient Mesoamerica, kết hợp viễn thám, hiện vật, di tích thực vật, niên đại, ước tính nhân khẩu và dữ liệu môi trường. Mô hình cho thấy hệ thống ruộng đất tích hợp có thể sản xuất thặng dư calo đáng kể so với nhu cầu ước tính của chính thể và lao động cần thiết để duy trì sản xuất. Đó là mô hình, không phải bản ghi thu hoạch còn tồn tại, nhưng nó thách thức trực tiếp bức tranh mọi nông dân tiền công nghiệp chỉ đủ nuôi hộ gia đình.

Chinampa vẫn là hệ thống nông nghiệp sống, không chỉ là tò mò khảo cổ. Tình trạng hiện tại của chúng khiến việc ca ngợi đơn giản trở nên khó khăn. Phát triển đô thị, kênh ô nhiễm, thay đổi nước ngầm, loài xâm lấn, ruộng bỏ hoang và chuyển đổi sang du lịch hoặc mục đích khác đã làm giảm canh tác truyền thống. Trong một khảo sát năm 2019 do FAO báo cáo, chỉ 3.586 trong số 20.922 chinampa được xác định còn hoạt động, sản xuất hỗn hợp rau, ngô và các cây trồng khác.

Bài học hữu ích không phải là thiết kế cổ đại có thể sao chép ở bất cứ đâu. Chinampa phụ thuộc vào đất ngập nước nông, kiểm soát nước phối hợp, kiến thức địa phương, chế độ sở hữu đất, nhu cầu đô thị gần đó và rất nhiều lao động. Khôi phục chúng có nghĩa là khôi phục các mối quan hệ đó cùng với các luống đất.

Theo Scienceblog

Ảnh: Tomulus64 / Pixabay