Căng thẳng Biển Đông có thành xung đột quân sự?

Cụm từ "xung đột Biển Đông" được nhắc đến khi một tàu thực thi pháp luật cắt ngang tàu khác hoặc khi một bãi đá được san lấp trong khu vực tranh chấp. Thuật ngữ này mô tả trạng thái đối đầu dai dẳng hơn là một cuộc chiến tranh được tuyên bố; câu hỏi còn lại là lằn ranh pháp lý đang đứng về phía nào.

Căng thẳng Biển Đông chưa thành xung đột quân sự lớn

Chuỗi dữ kiện pháp lý và ngoại giao: ngày 21/6/2013, Tòa Trọng tài Thường trực thành lập hội đồng theo Phụ lục VII; ngày 12/7/2016, hội đồng tuyên phán quyết cuối cùng. Bảng theo dõi của AMTI (CSIS) ghi nhận tháng 11/2022 Pháp và Italy, tháng 6/2023 Ấn Độ, tháng 7/2023 14 nước châu Âu, tháng 9/2023 Hàn Quốc và tháng 10/2024 Na Uy lần lượt khẳng định phán quyết là ràng buộc pháp lý.

Phần lớn yêu sách chín đoạn không được UNCLOS bảo vệ

Trả lời trực tiếp câu hỏi ai đúng theo luật: Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) kết luận không có cơ sở pháp lý cho các quyền lịch sử của Trung Quốc đối với tài nguyên trong khu vực đường chín đoạn; nếu các quyền đó không tương thích với vùng đặc quyền kinh tế theo Công ước thì chúng bị xóa bỏ.

Theo UN DOALOS, UNCLOS 1982 cho phép vùng đặc quyền kinh tế rộng tối đa 200 hải lý tính từ đường cơ sở, không phải phạm vi do một quốc gia tự vạch trên hải đồ.

Điều 57 UNCLOS trao cho quốc gia ven biển quyền chủ quyền thăm dò, khai thác, bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên trong vùng nước, đáy biển và lòng đất dưới đáy, gồm cả sản xuất năng lượng từ nước, hải lưu và gió; nhưng đây là quyền chủ quyền chức năng, không phải chủ quyền lãnh thổ, vì các quốc gia khác vẫn được hưởng tự do hàng hải, hàng không, đặt dây cáp và ống dẫn ngầm.

Vì thế, yêu sách đường chín đoạn nhằm chiếm hữu tài nguyên ở một vùng biển rộng lớn mâu thuẫn với cơ chế phân bổ quyền tài phán trong Công ước.

Hội đồng trọng tài xác định thực thể ngập khi thủy triều lên không có lãnh hải, còn thực thể nhô lên chỉ tạo lãnh hải rộng 12 hải lý; các đảo có thể tạo vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý, nhưng theo kết luận của PCA thì không đảo nào ở quần đảo Trường Sa làm được điều đó.

Do đó, Trường Sa không thể tạo ra các vùng biển chung với tư cách một khối, và các vùng biển trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines không bị chồng lấn bởi yêu cầu tiềm năng nào của Trung Quốc. Kết quả là Trung Quốc vi phạm quyền chủ quyền của Philippines trong vùng đặc quyền kinh tế, gồm can thiệp đánh bắt cá và thăm dò dầu khí, xây đảo nhân tạo và không ngăn ngư dân nước này đánh bắt trái phép.

Đảo nhân tạo theo UN DOALOS không có địa vị pháp lý của đảo, không có lãnh hải riêng và không ảnh hưởng đến phân định biển, nên việc xây dựng đó không thể hợp pháp hóa hành vi khai thác trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines.

Phán quyết ngày 12/7/2016 là cuối cùng và ràng buộc các bên theo Điều 296 UNCLOS và Điều 11 Phụ lục VII, theo thông cáo của PCA. Cơ chế Phần XV của UNCLOS cho phép một bên đưa tranh chấp ra trọng tài khi các bên không đạt được giải quyết bằng hòa bình và không chọn cùng một thủ tục; PCA ghi nhận Trung Quốc tuyên bố không chấp nhận và không tham gia trọng tài.

Nhưng ràng buộc pháp lý không đồng nghĩa với cưỡng chế thi hành: phán quyết không giải quyết chủ quyền lãnh thổ đất liền và không phân định ranh giới biển giữa các bên, trong khi theo AMTI (CSIS) đến tháng 1/2025, 8 chính phủ công khai bác bỏ phán quyết, 27 chính phủ kêu gọi tôn trọng phán quyết và 17 chính phủ chỉ ghi nhận; từ tháng 11/2022 đến tháng 10/2024, 18 chính phủ chuyển từ ghi nhận sang ủng hộ phán quyết là ràng buộc pháp lý, nhưng không nước láng giềng Đông Nam Á nào của Philippines chính thức tán thành.

Lập trường quốc tế phân hóa sau phán quyết trọng tài

Vì phán quyết bác bỏ yêu sách rộng nhưng không có cơ chế thi hành, các chính phủ định hình lập trường qua từng tuyên bố ngoại giao. Theo AMTI (CSIS), tính đến tháng 1/2025 có một số chính phủ ghi nhận tích cực phán quyết nhưng không kêu gọi tuân thủ; số còn lại phân thành nhóm kêu gọi tuân thủ hoặc nhóm bác bỏ. Khác biệt này quyết định áp lực chính trị mà mỗi nước tạo ra với bên bị phán quyết chống lại.

Điểm chuyển dịch đáng chú ý là từ tháng 11/2022 đến tháng 10/2024, AMTI ghi nhận một số chính phủ chuyển từ ghi nhận sang ủng hộ phán quyết là ràng buộc pháp lý. Trước đó, trong sáu năm, cùng nguồn này chỉ ghi nhận Vương quốc Anh và Đức chuyển hướng ủng hộ. Sự thay đổi tập trung ở châu Âu và một số đồng minh châu Á, không phải ở các nước trực tiếp tranh chấp.

Theo dữ liệu của AMTI, không nước láng giềng Đông Nam Á nào của Philippines chính thức tán thành phán quyết trọng tài. Khoảng trống đó cho thấy lập trường pháp lý không đi cùng quan hệ khu vực; càng gần điểm tranh chấp, các nước càng thận trọng khi xếp phe theo một phán quyết cụ thể. Những quy định nền tảng cho cách đọc này được phân tích thêm trong bài Biển Đông: nóng mà chưa chiến, UNCLOS giữ vai trò gì?

Xây đảo nhân tạo là leo thang được ghi nhận pháp lý

Hành vi tạo đảo không chỉ là xây dựng cơ học; theo PCA, hoạt động lấn biển và xây đảo nhân tạo quy mô lớn của Trung Quốc trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines gây tổn hại nghiêm trọng cho môi trường rạn san hô tại bảy thực thể ở quần đảo Trường Sa.

Hội đồng còn ghi nhận Trung Quốc không thực hiện nghĩa vụ bảo vệ hệ sinh thái mong manh và không ngăn ngư dân khai thác rùa biển, san hô, trai khổng lồ quy mô lớn.

Về địa vị pháp lý, đảo nhân tạo không có quy chế của đảo theo Phần V UNCLOS; nó không tạo lãnh hải riêng, không mở rộng vùng biển và không ảnh hưởng đến việc phân định ranh giới. Do đó, mỗi công trình san lấp làm tăng hiện diện trên thực địa nhưng không làm tăng quyền pháp lý của bên xây dựng. Đây là lý do va chạm thực địa tiếp diễn trong một khung pháp lý không thay đổi theo diễn biến xây dựng.

Số liệu lập trường không phản ánh hành động thực địa

Khi đọc bảng theo dõi của AMTI, cần tách hai tầng: tuyên bố của chính phủ và kiểm soát thực tế trên biển. Theo PCA, tàu thực thi pháp luật Trung Quốc từng gây ra nguy cơ va chạm nghiêm trọng khi cản trở tàu Philippines, và hội đồng xác định hành vi đó là bất hợp pháp.

Một tuyên bố ngoại giao không trực tiếp ngăn được vụ áp sát tiếp theo; nó chỉ làm tăng chi phí chính trị cho bên bị phán quyết chống lại nếu tiếp tục leo thang.

Kết luận không dùng cho chủ quyền đất liền, vụ quân sự

Nhận định "căng thẳng chưa thành xung đột quân sự" không dùng để trả lời mọi câu hỏi trên Biển Đông. Theo thông cáo của PCA, phán quyết ngày 12/7/2016 không giải quyết vấn đề chủ quyền lãnh thổ đất liền và cũng không phân định ranh giới biển giữa các bên; vì thế, ai đang kiểm soát một đảo cụ thể vẫn nằm ngoài phạm vi văn kiện này.

Hội đồng trọng tài còn tuyên bố không có thẩm quyền xem xét vụ đối đầu giữa lính thủy đánh bộ Philippines và tàu hải quân, tàu thực thi pháp luật Trung Quốc tại bãi cạn Second Thomas Shoal vì vụ việc liên quan đến hoạt động quân sự. Với những tình huống có yếu tố quân sự hoặc đòi phân định biên giới, kết luận dân sự của phán quyết không cho câu trả lời trực tiếp.

Đối đầu Biển Đông vẫn ở mức có kiểm soát

Đặt các dữ kiện cạnh nhau: PCA tuyên bố hành vi cưỡng chế và xây đảo trái luật; AMTI ghi nhận nhiều chính phủ chuyển hướng ủng hộ phán quyết trong hai năm; nhưng không nước láng giềng Đông Nam Á nào của Philippines chính thức tán thành.

Tín hiệu kép đó giải thích vì sao đối đầu duy trì dưới ngưỡng chiến tranh: bên có lợi về pháp lý không ép được bên kia rút lui, còn bên kiểm soát thực địa sẽ chịu chi phí ngoại giao lớn hơn nếu leo thang quân sự.

Người theo dõi quân sự nên quan sát tần suất vụ cưỡng chế và tín hiệu chỉ huy; nhà phân tích chính sách cần theo dõi sự dịch chuyển trong bảng lập trường của AMTI. Các hoạt động bị phán quyết là trái luật vẫn có thể lặp lại, nhưng việc chúng bị ghi nhận và đối chiếu qua từng năm chính là cơ chế giữ mức độ đối đầu không vượt quá giới hạn kiểm soát.

Nguồn chính: PCA, AMTI và UN DOALOS

Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) – Thông cáo số 11 về phán quyết ngày 12/7/2016, vụ Philippines kiện Trung Quốc.

AMTI (CSIS) – Bảng lập trường các nước về phán quyết trọng tài 2016.

UN DOALOS – UNCLOS Phần II, Phần V và Phần XV.