Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc năm nào?

Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc trong năm 1945. Web NDL Authorities ghi nhận điều đó ngay trong tên hồ sơ chủ đề 00570524: “世界戦争 (1939-1945)”, tức Chiến tranh thế giới giai đoạn 1939–1945. Cùng năm này, theo United Nations, Liên Hợp Quốc được thành lập với 51 quốc gia thành viên ban đầu; theo U.S. Department of State Archive, IMF và Ngân hàng Quốc tế Tái thiết và Phát triển (IBRD) chính thức hoạt động từ ngày 27/12/1945. Vì thế, câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi “kết thúc năm nào” là: 1945.

Hội nghị Bretton Woods chính thức là Hội nghị Tài chính và Tiền tệ của Liên Hợp Quốc. U.S. Department of State Archive ghi nhận hội nghị họp 1–22/7/1944 tại Bretton Woods, New Hampshire, với đại biểu 44 nước, ký Đạo luật Cuối cùng ngày 22/7/1944; hai thành tựu chính của hội nghị là IMF và IBRD. Tháng 8/1941, Roosevelt và Churchill ban hành Hiến chương Đại Tây Dương; tháng 2/1942, quan chức Anh–Mỹ bắt đầu dựng kế hoạch ổn định kinh tế hậu chiến; ngày 21/4/1944, chuyên gia Đồng minh công bố Tuyên bố chung thành lập IMF; giữa tháng 6/1944 có hội nghị sơ bộ tại Atlantic City. Ngày 5/4/1945, theo Avalon Project, Liên Xô tuyên bố tố cáo hiệp ước trung lập với Nhật. IMF và IBRD vận hành từ ngày 27/12/1945.

Hồ sơ lưu trữ ghi mốc 1945 khác nhau ở điểm nào?

Bốn loại hồ sơ chính xác lập “1945” theo bốn cách khác nhau:

1. Web NDL Authorities ghi tên chủ đề “世界戦争 (1939-1945)”, phiên âm Sekaisenso, và thuật ngữ hẹp “太平洋戦争 (1941-1945)”.

2. United Nations cho biết Liên Hợp Quốc thành lập năm 1945 với 51 thành viên ban đầu; các cơ quan chính cũng được thành lập trong năm 1945.

3. U.S. Department of State Archive cho biết IMF và IBRD hoạt động từ ngày 27/12/1945.

4. Avalon Project ghi sự kiện Liên Xô tố cáo hiệp ước trung lập với Nhật ngày 5/4/1945.

Mỗi hệ quy chiếu xác nhận 1945 theo nghiệp vụ riêng; vì thế, ngày cụ thể phải gắn với từng mặt trận hoặc từng loại văn kiện.

Vì sao không nên xem mốc kết thúc 1945 là một ngày quân sự duy nhất?

Điểm khiến trang này vượt ra ngoài một câu trả lời khô khan là: mốc 1945 thực chất là mốc chuyển giao giữa hai trật tự, không phải một ngày quân sự đơn lẻ. Trong bộ hồ sơ gốc, ngày 5/4/1945, theo Avalon Project, Ngoại trưởng Liên Xô V. M. Molotov tiếp Đại sứ Nhật Bản N. Sato và tuyên bố Liên Xô tố cáo hiệp ước trung lập với Nhật; văn bản tố cáo viện Điều 3 của hiệp ước ký ngày 13/4/1941. Đó là hành động pháp lý dỡ bỏ rào cản cuối cùng trên con đường Liên Xô tham chiến chống Nhật.

Song song, theo U.S. Department of State Archive, các định chế hậu chiến bắt đầu vận hành ngay từ khi chiến tranh còn diễn ra: Hội nghị Bretton Woods qui tụ 44 quốc gia từ 1 đến 22/7/1944; tháng 7/1945 Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Bretton Woods Agreements Act; IMF và IBRD hoạt động từ ngày 27/12/1945; Liên Hợp Quốc có 51 thành viên ban đầu ngay trong năm 1945. IMF được giao duy trì hệ thống tỷ giá hối đoái cố định lấy đồng đô la Mỹ và vàng làm trung tâm, hỗ trợ tài chính ngắn hạn cho các nước thâm hụt cán cân thanh toán tạm thời; IBRD lo tái thiết các nước bị chiến tranh tàn phá và phát triển các nước kém phát triển.

Chế độ tỷ giá cố định do Bretton Woods lập ra tồn tại khoảng ba thập kỷ; U.S. Department of State Archive ghi rằng sau khủng hoảng đô la tháng 8/1971 và tháng 2–3/1973, tỷ giá hối đoái thả nổi trở thành tiêu chuẩn cho các loại tiền tệ của các nước công nghiệp lớn. Như vậy, khi kho lưu trữ ghi “1939–1945”, chữ 1945 ấy đồng thời là thời điểm thay thế các thỏa thuận thời chiến bằng hiến chương, quỹ tiền tệ, ngân hàng tái thiết và tổ chức quốc tế.

Mốc kết thúc kiểu 1945 và cách xác định xung đột hiện đại khác nhau ra sao?

Bảng đối chiếu cho thấy: ở Thế chiến II, “kết thúc” có hồ sơ pháp lý rõ ràng từ việc tố cáo hiệp ước tới việc thành lập Quỹ Tiền tệ Quốc tế, Ngân hàng Thế giới và Liên Hợp Quốc. Với một cuộc chiến hiện đại, câu hỏi phải là nó đã tạo ra loại văn kiện tương đương nào chưa, chứ không phải chỉ nhìn vào ngày tạm ngừng bắn.

Vì sao các nước Đồng minh phải dựng thể chế ngay từ khi chiến tranh chưa kết thúc?

Trả lời: vì các nước Đồng minh nhìn thấy nguyên nhân kinh tế của chiến tranh. Theo U.S. Department of State Archive, những chính sách chống Đại suy thoái những năm 1930 gồm hàng rào thuế quan cao, phá giá tiền tệ cạnh tranh và các khối thương mại phân biệt đối xử, đã tạo môi trường quốc tế bất ổn. Các quan chức Mỹ như Tổng thống Franklin D. Roosevelt và Ngoại trưởng Cordell Hull tin rằng tự do thương mại thúc đẩy cả thịnh vượng lẫn hòa bình quốc tế. Điểm thứ tư của Hiến chương Đại Tây Dương cam kết mọi quốc gia được tiếp cận bình đẳng với thương mại và nguyên liệu thô cần thiết; điểm thứ năm cam kết hợp tác đầy đủ để cải thiện tiêu chuẩn lao động, tiến bộ kinh tế và an sinh xã hội.

Trong các cuộc đàm phán viện trợ cho vay–thuê năm 1942, Anh đồng ý tham gia mở rộng sản xuất, việc làm, trao đổi và tiêu dùng hàng hóa, đồng thời giảm thuế quan và rào cản thương mại khác. Đến tháng 2/1942, quan chức Anh và Mỹ bắt đầu xây dựng các kế hoạch cụ thể cho ổn định kinh tế quốc tế hậu chiến. Harry Dexter White và John Maynard Keynes độc lập soạn thảo kế hoạch cho các tổ chức hỗ trợ tài chính ngắn hạn; cả hai kế hoạch đều hình dung một thế giới có tỷ giá hối đoái cố định vì tỷ giá cố định được cho là thuận lợi hơn cho thương mại thế giới so với tỷ giá thả nổi.

Tra hồ sơ thư viện cần phân biệt ngày biên mục với ngày lịch sử thế nào?

Trả lời: cần cảnh giác với “ngày biên mục”. Hồ sơ 00570524 của Web NDL Authorities là “thuật ngữ chủ đề”, phiên âm Sekaisenso, có 5 biến thể tên gọi; nó được gán các mã phân loại NDC9 209.74, NDC10 209.74 và 391.2074, NDLC GA82, đồng thời liên kết tới mã BSH4 00605100 và LCSH sh85148273. Hồ sơ được tạo lần đầu ngày 20/6/1980 và cập nhật lần cuối ngày 26/4/2017; nếu thấy “2017” thì đó là ngày chỉnh sửa dữ liệu, không phải ngày chiến tranh kết thúc.

Về phía học thuật, United States Military Academy West Point ghi rõ Khoa Lịch sử và Nghiên cứu Chiến tranh có hai chuyên ngành là lịch sử và nghiên cứu chiến tranh, với các hướng lịch sử Hoa Kỳ, lịch sử quân sự và lịch sử quốc tế. Khoa còn đồng tài trợ chương trình phụ “nền tảng Hoa Kỳ” cùng Khoa Khoa học Xã hội. Trưởng khoa là Đại tá Bryan R. Gibby, tiến sĩ lịch sử của Đại học Bang Ohio, giảng viên thường trực từ năm 2016; khoa có chi hội Phi Alpha Theta họp hằng tháng và các kỳ thực tập mùa hè qua Trường Cao đẳng Chiến tranh Lục quân Hoa Kỳ cùng Văn phòng Lịch sử Tham mưu Liên quân. Chi tiết này nhắc người tra cứu rằng “năm 1945” vừa là ranh giới lưu trữ, vừa là đối tượng giảng dạy và nghiên cứu.

Khi nào không nên áp dụng mốc kết thúc năm 1945 cho một xung đột?

Không nên áp dụng mốc này khi cuộc xung đột không tạo ra một chuỗi văn kiện pháp lý tương đương. Thế chiến II trong các hồ sơ được dẫn trên có hiệp ước trung lập bị tố cáo ngày 5/4/1945, có Đạo luật Bretton Woods Agreements Act được Quốc hội Mỹ thông qua tháng 7/1945, có IMF và IBRD vận hành từ ngày 27/12/1945. Nếu một cuộc chiến chỉ có ngừng bắn tạm thời mà chưa có các văn kiện kiểu này, việc gán cho nó một “ngày kết thúc” giống năm 1945 là áp dụng sai phạm vi.

Vì sao phải kết hợp đấu tranh quân sự và ngoại giao để chấm dứt chiến tranh?

Trả lời: vì chính các hồ sơ Đồng minh cho thấy quân sự và ngoại giao là hai mặt của cùng một quá trình. Theo Office of the Historian, U.S. Department of State, tại Hội nghị Tehran họp từ 28/11 đến 1/12/1943 tại Tehran, Iran, Tổng thống Franklin Roosevelt, Thủ tướng Winston Churchill và Thủ tướng Joseph Stalin đã thống nhất: Anh–Mỹ cam kết mở Chiến dịch Overlord, cuộc đổ bộ vào miền Bắc nước Pháp, trước tháng 5/1944; Liên Xô cam kết mở cuộc tấn công lớn ở mặt trận phía Đông để kéo quân Đức khỏi chiến dịch của Đồng minh; Stalin đồng ý về nguyên tắc tuyên chiến với Nhật sau khi Đức bị đánh bại.

Đổi lại, Roosevelt chấp nhận yêu sách của Stalin về quần đảo Kuril, nửa phía nam đảo Sakhalin và các cảng không đóng băng tại Đại Liên và Lữ Thuận trên bán đảo Liêu Đông. Ba nhà lãnh đạo cũng điều chỉnh biên giới phía đông Ba Lan theo đường Curzon, dời biên giới Đức–Ba Lan ra sông Oder và Neisse, đồng ý để Ủy ban Tư vấn châu Âu nghiên cứu việc chia cắt nước Đức. Roosevelt trình bày ý tưởng tổ chức quốc tế tương lai do “bốn cảnh sát” gồm Mỹ, Anh, Trung Quốc và Liên Xô chi phối. Ba cường quốc còn ra Tuyên bố về Iran, cam kết viện trợ kinh tế và duy trì độc lập, chủ quyền cùng toàn vẹn lãnh thổ Iran.

Nhờ áp lực quân sự, các điều kiện ngoại giao được chốt; nhờ ngoại giao, thắng lợi quân sự được chuyển thành văn kiện có hiệu lực. Đó là lý do năm 1945 không chỉ là năm ngừng chiến mà còn là năm các thiết chế hậu chiến bắt đầu hoạt động.

Các nguồn hồ sơ gốc của bài viết là những cơ quan nào?

Bài viết tổng hợp từ U.S. Department of State Archive, Office of the Historian – U.S. Department of State, Avalon Project, United Nations, Web NDL Authorities và United States Military Academy West Point.