NATO là chữ viết tắt của North Atlantic Treaty Organization — Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, một liên minh quân sự giữa các nước châu Âu và Bắc Mỹ. Khối ra đời khi Hiệp ước Washington được ký ngày 04/4/1949 với 12 nước sáng lập, và hiện có 32 thành viên.

Thứ làm NATO khác một tổ chức quốc tế thông thường nằm gọn trong một điều khoản: Điều 5. Nhưng điều khoản ấy cam kết ít hơn nhiều so với cách nó thường được thuật lại, và đó là phần đáng đọc nhất của bài này.

Mười hai nước ký Hiệp ước Washington năm 1949 là Bỉ, Canada, Đan Mạch, Pháp, Iceland, Ý, Luxembourg, Hà Lan, Na Uy, Bồ Đào Nha, Anh và Mỹ. Trụ sở khối đặt tại Brussels, Bỉ.

Điều 5 — điều khoản phòng thủ tập thể — quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một hoặc nhiều thành viên ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ sẽ được coi là tấn công vào tất cả; và mỗi nước sẽ trợ giúp bên bị tấn công bằng hành động mà nước đó cho là cần thiết, kể cả việc dùng vũ lực.

Bốn chữ "cho là cần thiết" là chỗ mọi bản tóm tắt hay bỏ qua. Điều 5 không buộc nước nào phải đưa quân; nó buộc phải hành động, còn hành động gì thì từng nước tự quyết. Đây là cam kết chính trị có ràng buộc, không phải một mệnh lệnh quân sự tự động.

Điều 5 cũng không đứng một mình: nó viện dẫn quyền tự vệ cá nhân hoặc tập thể được Điều 51 Hiến chương Liên Hợp Quốc thừa nhận. Nói cách khác, NATO tự đặt mình bên trong khuôn khổ pháp lý quốc tế đã có, không đứng ngoài.

Bên cạnh đó, Điều 4 cho phép bất kỳ thành viên nào yêu cầu tham vấn cả khối khi thấy lãnh thổ, độc lập chính trị hoặc an ninh của mình bị đe dọa. Điều 4 được viện dẫn nhiều hơn Điều 5 rất nhiều, vì ngưỡng của nó thấp hơn hẳn.

NATO lập năm nào, và Điều 5 từng được dùng khi nào?

Bốn mốc đủ để đọc mọi bản tin về NATO mà không lẫn.

MốcSự việcVì sao đáng nhớ
04/4/1949Ký Hiệp ước Washington, 12 nước sáng lậpMốc thành lập — cố định
12/9/2001Kích hoạt Điều 5 lần đầu và duy nhất, sau vụ 11/9Bảy mươi bảy năm, một lần
04/4/2023Phần Lan gia nhậpĐợt mở rộng gần cuối
07/3/2024Thụy Điển gia nhập, nâng lên 32 thành viênCon số 32 tính từ mốc này

Chỗ dễ nhầm nhất: "NATO họp khẩn" hay "NATO ra tuyên bố" thường là Điều 4 — tham vấn — chứ không phải Điều 5. Hai điều khoản có ngưỡng và hệ quả khác hẳn nhau.

Việt Nam có liên quan gì tới NATO?

Việt Nam không thể là thành viên NATO, và lý do nằm ngay trong văn bản chứ không phải ở chính sách: Điều 10 Hiệp ước Washington đặt điều kiện ứng viên phải là một quốc gia CHÂU ÂU. Đây là giới hạn địa lý ghi thẳng trong hiệp ước, không phải chuyện có thể thương lượng.

Nhưng có một câu đáng hỏi hơn: nếu không thuộc một liên minh phòng thủ như vậy thì một nước dựa vào khuôn khổ nào? Câu trả lời nằm sẵn trong chính điều khoản mà NATO viện dẫn. Điều 5 không tự đứng một mình — nó dẫn Điều 51 Hiến chương Liên Hợp Quốc, tức quyền tự vệ cá nhân hoặc tập thể mà Hiến chương thừa nhận cho mọi quốc gia thành viên. Việt Nam gia nhập Liên Hợp Quốc ngày 20 tháng 9 năm 1977 và nằm trong 193 quốc gia thành viên hiện nay, nên quyền ấy đã có sẵn, không cần qua liên minh nào.

Khác biệt thật giữa hai khuôn khổ nằm chỗ khác: Điều 51 cho quyền tự vệ, còn Điều 5 tạo thêm một nghĩa vụ giữa các bên ký kết. Liên minh không tạo ra quyền mới; nó tạo ra cam kết mới — kèm cái giá là có thể bị kéo vào xung đột phát sinh từ lãnh thổ nước khác.

Ở tầng khu vực, ASEAN — thành lập ngày 08/8/1967, Việt Nam là thành viên — đi theo mô hình ngược hẳn NATO, và Hiến chương của khối nói thẳng điều đó. Điều 2 Hiến chương ASEAN nêu ba nguyên tắc đáng đặt cạnh Điều 5: từ bỏ xâm lược và từ bỏ đe dọa dùng vũ lực; dựa vào giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình; và không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên. Đọc liền ba nguyên tắc ấy thì thấy ASEAN không có và không định có điều khoản nào giống Điều 5 — nó gần với Điều 4 của NATO, tức tham vấn, hơn là với phòng thủ tập thể.

Còn ở tầng trong nước, việc gia nhập một tổ chức như vậy không phải quyết định hành chính. Điều 70 Hiến pháp 2013 trao cho Quốc hội quyền phê chuẩn hoặc bãi bỏ điều ước quốc tế liên quan tới chiến tranh và hoà bình, chủ quyền quốc gia, và tư cách thành viên của Việt Nam tại các tổ chức quốc tế, khu vực quan trọng. Nói cách khác, mọi cam kết loại Điều 5 đều phải đi qua cơ quan lập pháp.

Hệ quả thực tế khi đọc tin: mỗi lần một nước ký hiệp định quốc phòng mới, câu cần hỏi là hiệp định đó tạo ra nghĩa vụ trợ giúp như Điều 5, hay chỉ là khuôn khổ tham vấn như Điều 4. Hai thứ nghe giống nhau trên tiêu đề báo mà nặng nhẹ khác nhau rất xa.

Cam kết phòng thủ của NATO có thật sự đáng tin không?

Có một chuyện gần như không ai gõ vào ô tìm kiếm, nhưng lại là thứ quyết định người ta nghĩ gì về NATO: vào liên minh thì được bảo vệ thật, hay chỉ là cam kết trên giấy?

Bằng chứng mạnh nhất để trả lời không nằm ở lời tuyên bố nào, mà ở một con số: trong bảy mươi bảy năm tồn tại, Điều 5 mới được kích hoạt đúng một lần — quyết định sơ bộ ngày 12/9/2001, xác nhận chính thức ngày 02/10/2001, sau vụ tấn công nhằm vào Hoa Kỳ. Và điều đáng chú ý: lần duy nhất ấy là để bảo vệ thành viên MẠNH NHẤT khối, không phải thành viên yếu nhất.

Con số đó đọc được theo hai chiều, và cả hai đều đúng một phần. Chiều thứ nhất: cam kết có sức răn đe tới mức gần như không phải dùng tới — hiệu quả nằm ở chỗ nó tồn tại. Chiều thứ hai: chưa dùng nghĩa là chưa có bằng chứng thực nghiệm về việc nó vận hành ra sao khi thành viên nhỏ bị tấn công.

Thêm một lớp nữa mà bản tóm tắt hay bỏ: chữ "cho là cần thiết" trong chính Điều 5 để ngỏ mức độ trợ giúp. Về mặt văn bản, một nước có thể đáp ứng Điều 5 bằng hỗ trợ hậu cần thay vì đưa quân. Đó không phải kẽ hở người ta quên bịt — đó là điều kiện để mười hai nước chịu ký năm 1949, vì không nước nào chấp nhận trao trước quyền quyết định chiến tranh của mình cho một hiệp ước.

Nói gọn: NATO không phải một tấm khiên tự động, và cũng không phải tờ giấy suông. Nó là một cam kết chính trị mà giá trị nằm ở độ tin cậy — thứ chỉ được kiểm chứng vào đúng ngày người ta buộc phải dùng đến.

Điều 4 và Điều 5 khác nhau thế nào?

Hai điều khoản hay bị gọi nhầm tên nhau, đặt cạnh nhau cho rõ.

Điều 4Điều 5
Kích hoạt khiMột thành viên thấy lãnh thổ, độc lập chính trị hoặc an ninh bị đe dọaCó tấn công vũ trang vào thành viên ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ
Hệ quảCả khối ngồi lại tham vấnCoi như tấn công vào tất cả; mỗi nước trợ giúp bằng hành động mình cho là cần thiết
Số lần dùngNhiều lầnMột lần duy nhất — 2001
Ràng buộc quân sựKhôngCó, nhưng mức độ do từng nước tự quyết

Vì sao khối đi từ 12 lên 32 thành viên?

Vì sao khối đi từ 12 lên 32 thành viên? Qua mười đợt mở rộng: Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ năm 1952; Tây Đức 1955; Tây Ban Nha 1982; Hungary, Ba Lan và Séc năm 1999; bảy nước Trung–Đông Âu năm 2004; Albania và Croatia 2009; Montenegro 2017; Bắc Macedonia 2020; rồi Phần Lan 2023 và Thụy Điển 2024.

Nhìn theo mốc thời gian thì thấy một điều mà danh sách phẳng không cho thấy: các đợt mở rộng dồn vào những giai đoạn trật tự an ninh châu Âu thay đổi. Bốn thập niên đầu chỉ có bốn nước qua ba đợt — Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ năm 1952, Tây Đức 1955, Tây Ban Nha 1982; riêng mười năm quanh 1999–2009 có mười hai nước. Mở rộng khối là chỉ dấu của biến động, không phải nguyên nhân của nó — hoặc ít nhất, đó là điều bản thân dòng thời gian nói được, còn quan hệ nhân quả thì cần nguồn khác.

Khi nào cam kết phòng thủ của NATO không áp dụng?

Bài này giải thích điều khoản và cơ chế của khối. Nếu bạn tới đây vì một trong ba lý do dưới đây thì thứ bạn tìm nằm ở chỗ khác.

Nếu bạn tìm mua áo khoác kiểu quân đội: "áo NATO" là tên gọi dân dụng của một kiểu áo, không liên quan tới tổ chức này.

Nếu bạn tìm thông tin về Liên minh châu Âu: EU và NATO là hai tổ chức độc lập, thành viên không trùng nhau hoàn toàn. Một nước có thể ở tổ chức này mà không ở tổ chức kia.

Nếu bạn tìm diễn biến một cuộc xung đột cụ thể: bài này giải thích cơ chế và điều khoản, không tường thuật sự kiện. Cơ chế thì nhiều năm mới đổi; diễn biến thì đổi từng ngày.

Tóm lại, NATO là gì?

Tóm lại: NATO là liên minh quân sự lập ngày 04/4/1949 theo Hiệp ước Washington, khởi đầu 12 nước, nay 32 thành viên, trụ sở Brussels. Điều 5 coi tấn công vào một thành viên là tấn công vào tất cả, nhưng để mỗi nước tự quyết mức trợ giúp, và mới được kích hoạt đúng một lần sau vụ 11/9/2001.

Điều đáng nhớ khi đọc tin: phần lớn các lần "NATO họp khẩn" là Điều 4 — tham vấn — chứ không phải Điều 5. Nhầm hai điều khoản này là nhầm giữa một cuộc họp và một cam kết phòng thủ.

Bài này dựa trên nguồn nào?

Ảnh minh họa: RDNE Stock project / Pexels