Chiến tranh tại Ukraine, Trung Đông và sự gia tăng sử dụng tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình cùng máy bay không người lái (UAV) đã biến phòng không từ một năng lực quân sự chuyên biệt thành một trong những tài sản chiến lược được săn đón nhất. Các quốc gia đang đầu tư hàng tỷ USD để bảo vệ thành phố, căn cứ quân sự và cơ sở hạ tầng trọng yếu trước các mối đe dọa trên không ngày càng tinh vi.
Cuộc xung đột gần đây giữa Iran và Israel một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của phòng không nhiều lớp. Israel đã dựa vào Iron Dome, David's Sling, Arrow-2 và Arrow-3, được hỗ trợ bởi các khẩu đội THAAD và Patriot của Mỹ, để đánh chặn các loạt tên lửa và UAV. Trong khi đó, Ukraine nhiều lần ca ngợi hệ thống Patriot do Mỹ sản xuất đã đánh chặn tên lửa đạn đạo Nga, bao gồm cả Kinzhal siêu vượt âm. Ấn Độ đã triển khai hệ thống S-400 Triumf của Nga, còn Trung Quốc tiếp tục xuất khẩu hệ thống HQ-9 cho các nước đồng minh.
Patriot: 'Cây đa năng' đã qua thử lửa
Do Mỹ phát triển, Patriot vẫn là một trong những hệ thống phòng không được thử nghiệm chiến đấu nhiều nhất thế giới. Được giới thiệu lần đầu vào những năm 1980, Patriot đã trải qua nhiều lần nâng cấp và hiện được hơn 20 quốc gia vận hành. Phiên bản Patriot PAC-3 mới nhất được thiết kế để đánh chặn máy bay, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo chiến thuật bằng phương pháp 'hit-to-kill' (va chạm trực tiếp), nơi đầu đạn phá hủy mục tiêu thông qua tác động trực tiếp thay vì chỉ dựa vào thuốc nổ.
Các cuộc xung đột gần đây ở Ukraine và Trung Đông đã củng cố thêm danh tiếng của Patriot. Hệ thống này được cho là đã đánh chặn thành công tên lửa đạn đạo tiên tiến của Nga và các cuộc tấn công bằng tên lửa của Iran, chứng tỏ hiệu quả trước những mối đe dọa trên không khó nhằn nhất. Patriot cũng được hưởng lợi từ hàng thập kỷ kinh nghiệm tác chiến, khả năng tương thích mạnh mẽ với lực lượng NATO và các bản nâng cấp liên tục. Tuy nhiên, tên lửa đánh chặn của Patriot rất đắt đỏ, vùng phòng thủ nhỏ hơn so với các hệ thống tầm rất xa, và có thể gặp khó khăn khi đối mặt với các cuộc tấn công bão hòa quy mô lớn nếu kho đạn đánh chặn cạn kiệt.
S-400 Triumf: Bảo vệ vùng rộng lớn
S-400 Triumf của Nga là một trong những hệ thống phòng không tầm xa nhất thế giới và là xương sống của mạng lưới phòng không tích hợp Nga. Hệ thống này cũng đã được xuất khẩu sang các nước như Ấn Độ, Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ. Một trong những lợi thế lớn nhất của S-400 là khả năng sử dụng đồng thời nhiều loại tên lửa đánh chặn khác nhau. Tùy theo loại tên lửa được chọn, nó có thể tiêu diệt máy bay, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo ở khoảng cách từ khoảng 40 km đến 400 km. Mạng lưới radar tinh vi cho phép nó theo dõi hàng trăm mục tiêu cùng lúc và tấn công hàng chục mục tiêu, khiến nó đặc biệt phù hợp để bảo vệ các khu vực địa lý rộng lớn.
Việc Ấn Độ triển khai S-400 đã tăng cường đáng kể năng lực phòng không tầm xa của Không quân Ấn Độ. Mặc dù hệ thống được ca ngợi vì tầm bắn xa, các lựa chọn tên lửa đánh chặn nhiều lớp và khả năng theo dõi mục tiêu cao, nhưng vẫn còn những câu hỏi về hiệu suất thực tế của nó trước các máy bay tàng hình tiên tiến của phương Tây. Phần lớn khả năng được công bố dựa trên dữ liệu của nhà sản xuất, trong khi hiệu quả của nó phụ thuộc nhiều vào tích hợp radar và môi trường tác chiến điện tử.
THAAD: Chuyên gia đánh chặn tên lửa đạn đạo
THAAD (Terminal High Altitude Area Defense) đảm nhận một vai trò rất khác so với Patriot và S-400. Thay vì bảo vệ chống lại máy bay hay tên lửa hành trình, nó được thiết kế đặc biệt để đánh chặn tên lửa đạn đạo tầm trung trong giai đoạn cuối, thường là bên ngoài bầu khí quyển Trái Đất. Giống như Patriot PAC-3, THAAD sử dụng công nghệ hit-to-kill, phá hủy tên lửa đang tới bằng động năng thay vì đầu đạn nổ. Nó đã chứng minh tỷ lệ thành công rất cao trong các cuộc thử nghiệm và được triển khai tại các khu vực chiến lược như Hàn Quốc, Guam và Israel.
Điểm mạnh lớn nhất của THAAD là khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo ở độ cao rất lớn, mang lại một trong những vùng phòng thủ rộng nhất đối với loại mối đe dọa này. Tuy nhiên, tính chuyên biệt của nó cũng hạn chế tính linh hoạt. Không giống như Patriot hay S-400, THAAD không thể tấn công máy bay hoặc tên lửa hành trình bay thấp và chỉ dành riêng cho phòng thủ tên lửa đạn đạo.
Iron Dome: Bậc thầy phòng thủ tầm ngắn
Không có hệ thống phòng không hiện đại nào được biết đến rộng rãi như Iron Dome của Israel. Được phát triển để đối phó với các cuộc tấn công bằng rocket nhiều năm, Iron Dome bảo vệ các thành phố, cơ sở quân sự và cơ sở hạ tầng dân sự khỏi rocket, đạn pháo, súng cối và ngày càng nhiều UAV. Một trong những tính năng nổi bật của Iron Dome là phần mềm quản lý tác chiến tinh vi, tính toán xem một quả đạn bay tới có khả năng rơi vào khu dân cư hay không. Nếu đạn không gây nguy hiểm, hệ thống sẽ không bắn hạ để tiết kiệm tên lửa đánh chặn. Triết lý đánh chặn có chọn lọc này giúp giảm đáng kể chi phí vận hành trong các cuộc tấn công bằng rocket hàng loạt.
Iron Dome được cho là đã đạt tỷ lệ đánh chặn hơn 90% đối với các mục tiêu nguy hiểm trong nhiều cuộc xung đột, mặc dù hiệu suất thực tế thay đổi tùy theo quy mô và mức độ phức tạp của cuộc tấn công. Mặc dù cực kỳ hiệu quả trước rocket, UAV và các mối đe dọa tầm ngắn khác, nó không được thiết kế để đánh chặn tên lửa đạn đạo tầm xa. Các cuộc tấn công bão hòa cực lớn cũng có thể làm quá tải hệ thống nếu số lượng tên lửa đánh chặn có hạn.
HQ-9: Đối thủ đang lên của Trung Quốc
HQ-9 của Trung Quốc là hệ thống tên lửa đất đối không tầm xa chủ lực của nước này và thường được so sánh với dòng S-300 và S-400 của Nga. Được phát triển bằng công nghệ nội địa kết hợp với các khái niệm từ hệ thống nước ngoài, HQ-9 có thể tấn công máy bay, tên lửa hành trình và một số mối đe dọa tên lửa đạn đạo nhất định. Các biến thể xuất khẩu hiện được vận hành bởi các nước như Pakistan, Turkmenistan và Uzbekistan, phản ánh sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc trên thị trường quốc phòng toàn cầu.
HQ-9 kết hợp tầm bắn xa với hệ thống radar hiện đại và khả năng tấn công đa mục tiêu. Tuy nhiên, không giống như Patriot hay Iron Dome, nó có kinh nghiệm chiến đấu được ghi nhận công khai tương đối hạn chế. Phần lớn hiệu suất được công bố vẫn khó được xác minh độc lập, khiến các nhà phân tích có ít ví dụ tác chiến để đánh giá hiệu quả thực sự của nó.
Hệ thống nào tốt nhất?
Câu trả lời phụ thuộc hoàn toàn vào nhiệm vụ. Đối với phòng thủ tên lửa đạn đạo, THAAD vẫn là một trong những hệ thống có năng lực nhất thế giới nhờ khả năng đánh chặn tên lửa ở độ cao rất lớn, thậm chí ngoài bầu khí quyển. Đối với phòng không đa năng tổng thể, Patriot và S-400 vẫn là những ứng cử viên hàng đầu. Patriot có thành tích chiến đấu mạnh mẽ hơn chống lại tên lửa đạn đạo và đã nhiều lần chứng minh hiệu quả trong các cuộc xung đột thực tế. Trong khi đó, S-400 cung cấp tầm bắn xa hơn nhiều và có thể bảo vệ các khu vực địa lý rộng lớn hơn đáng kể, đồng thời tấn công đồng thời nhiều loại mục tiêu trên không.
Khi mối đe dọa chủ yếu là rocket, đạn pháo, UAV và các loại đạn giá rẻ khác, Iron Dome vẫn là lựa chọn không thể so sánh vì nó được thiết kế đặc biệt cho nhiệm vụ này và đã nhiều lần chứng minh hiệu quả trong điều kiện chiến đấu. HQ-9 của Trung Quốc đã nổi lên như một hệ thống tầm xa có năng lực và tiếp tục được cải tiến, nhưng vẫn thiếu thành tích chiến đấu rộng rãi như Patriot hay Iron Dome.
Tương lai thuộc về phòng không nhiều lớp
Có lẽ bài học lớn nhất từ Ukraine và Trung Đông là không có hệ thống phòng không đơn lẻ nào có thể bảo vệ chống lại mọi loại đe dọa trên không. Các lực lượng quân sự hiện đại đang ngày càng xây dựng mạng lưới phòng không nhiều lớp, kết hợp các hệ thống đánh chặn tầm xa như S-400 hay THAAD với hệ thống tầm trung như Patriot và hệ thống tầm ngắn như Iron Dome. Các hệ thống này được hỗ trợ thêm bởi các hệ thống tác chiến điện tử, súng chống UAV, vũ khí năng lượng định hướng và tên lửa đánh chặn dựa trên laser.
Khi UAV trở nên rẻ hơn, tên lửa đạn đạo nhanh hơn và tên lửa hành trình khó bị phát hiện hơn, kiến trúc phòng không hiệu quả nhất thế giới sẽ không phụ thuộc vào một lá chắn duy nhất. Thay vào đó, nó sẽ dựa vào nhiều lớp kết nối với nhau hoạt động cùng nhau. Trong chiến tranh hiện đại, tích hợp đã trở nên quan trọng hơn bất kỳ hệ thống phòng không riêng lẻ nào.
Theo The Times of India
Ảnh: Sergey Koznov / Pexels
