Ngày 1/8/2026, báo Gazeta do Povo cho thấy quy trình sản xuất cà phê toàn cầu đang tái cấu trúc vì biến đổi khí hậu, sau ba năm giá tăng liên tiếp do mất mùa. Khoảng 40% sản lượng cà phê thế giới dùng nông lâm kết hợp; kỹ thuật cà phê che bóng có thể giảm 13°C trên lá.
Quy trình sản xuất cà phê đang thay đổi vì những áp lực nào?
Biến đổi khí hậu không chỉ làm giảm năng suất mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng hạt. Williams Ferreira, nghiên cứu viên về khí tượng nông nghiệp và khí hậu học của Embrapa – cơ quan nghiên cứu nông nghiệp Brazil, cho biết cây cà phê có thể bị tổn hại theo nhiều cách: thiếu nước ở giai đoạn nhạy cảm như lúc nở hoa, cùng với stress nhiệt, có thể gây rụng hoa, tạo hạt lép và thất thu.
Phía tiêu thụ cũng thay đổi. Simão Pedro de Lima, tổng giám đốc Expocacer – Liên đoàn các nhà trồng cà phê vùng Cerrado, nhận định giá cà phê đã tăng rất mạnh trong ba năm qua do các vụ mất mùa liên tiếp; giá cao thường khiến người tiêu dùng đổi thói quen và làm suy giảm nhu cầu. Ông cũng chỉ ra thế hệ Gen Z là nhóm đòi hỏi nhiều nhất một chuỗi sản xuất thân thiện môi trường và công bằng xã hội, không chỉ đánh giá sản phẩm qua chất lượng và giá bán mà còn qua thực hành sản xuất tốt.
Cà phê che bóng giúp hạ nhiệt cây trồng ra sao?
Một hướng thích ứng nổi bật là trồng cà phê che bóng. Patrícia Santoro, nhà nghiên cứu tại Instituto de Desenvolvimento Rural do Paraná (IDR-Paraná) và thành viên Consórcio Brasileiro de Pesquisa de Café, cho biết hệ thống nông lâm kết hợp – trồng cà phê cùng cây thân gỗ – nằm trong số kỹ thuật đang được nghiên cứu để giảm tác động tiêu cực của khí hậu.
Theo dữ liệu bà nêu, khoảng 40% sản lượng cà phê thế giới được tạo ra bằng kỹ thuật này. Tỷ lệ áp dụng đặc biệt cao ở những nước nóng: Ethiopia đạt gần 100% diện tích, trong khi Costa Rica đạt 75%. Nghiên cứu cũng chỉ ra hệ thống nông lâm kết hợp có thể hạ nhiệt độ trên lá cà phê xuống 13°C.
| Khu vực | Tỷ lệ sản lượng cà phê dùng nông lâm kết hợp |
|---|---|
| Thế giới | Khoảng 40% |
| Ethiopia | Gần 100% |
| Costa Rica | 75% |
Dù vậy, không phải nơi nào cũng có thể áp dụng ngay. Lima cho rằng cà phê che bóng có xu hướng tăng vai trò tại Brazil nhưng không phải giải pháp cho mọi vấn đề. Costa Rica có địa hình đồi núi, mức cơ giới hóa thấp hơn và sản xuất tập trung vào phân khúc giá trị cao, nên thuận lợi hơn cho mô hình nông lâm kết hợp; điều kiện của Brazil lại khác biệt.
Patrícia cũng lý giải vì sao Brazil quen trồng cà phê thuần nắng: khi cà phê được du nhập, nguồn lao động dồi dào đã hình thành văn hóa canh tác thuần nắng. Nay các bằng chứng khoa học cho thấy cây che bóng có thể giảm nhiệt độ lá, mở ra lựa chọn mới cho vùng nắng nóng.
Vùng trồng lạnh và nông nghiệp tái tạo có giúp ngành cà phê thích ứng?
Một hướng khác là đưa cà phê lên các vùng mát hơn ở phía Nam Brazil. Thí nghiệm đang được tiến hành tại Pato Branco, đô thị phía tây nam Paraná, giáp Santa Catarina. Trạm nghiên cứu của IDR-Paraná ở đây có nhiệt độ trung bình khoảng 18°C, mùa đông lạnh và hay xảy ra sương giá; kỹ thuật cà phê che bóng được dùng vì tán cây giúp hạn chế thiệt hại do sương giá.
Việc mở rộng không đồng nghĩa bỏ vùng trồng cũ. Lima nhấn mạnh ngành cà phê từ trước đến nay luôn dịch chuyển theo hướng mở rộng chứ không thay thế. Elesandra Beloni, kỹ sư nông nghiệp kiêm chủ trang trại cà phê, cũng không tin vào kịch bản phải rời bỏ các vùng sản xuất chính; bà dẫn chứng Paraná và Rio de Janeiro từng mất vai trò, nhưng hiện tại giới sản xuất có nhiều kiến thức, công nghệ và năng lực thích ứng hơn.
Chính trang trại của Elesandra tại Patrocínio, bang Minas Gerais, là nơi đầu tiên trên thế giới đạt chứng nhận nông nghiệp tái tạo, dựa trên các thực hành như che phủ đất, sử dụng chế phẩm sinh học, giữ nước và phát triển năng lượng sạch. Bà mô tả khí hậu đã thay đổi thực sự: nhiệt độ cao hơn, hạn kéo dài hơn, mưa tập trung vào khoảng thời gian ngắn hơn. Đất giàu hữu cơ và có hoạt động sinh học cao giúp thấm và giữ nước tốt hơn, hỗ trợ cây phát triển, từ đó tạo hệ thống canh tác hiệu quả và bền bỉ hơn trước khô hạn.
Về giải pháp thực tế, Ferreira khuyến nghị điều chỉnh độ cao và hướng lô trồng: sườn dốc hướng đông/đông nam hấp thụ ít nhiệt hơn vào buổi chiều và bảo vệ giai đoạn ra hoa, chín. Ở vùng chuyển tiếp nóng hơn, việc dùng giống Coffea canephora (conilon/robusta) đang tăng lên nhờ khả năng chịu nóng và thiếu nước tốt hơn.
Ý nghĩa với người đọc Việt Nam
Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê robusta lớn nhất thế giới, trong khi nguồn tin trên cho thấy giống Coffea canephora (conilon/robusta) được khuyến nghị ở vùng nóng nhờ khả năng chịu nhiệt và chịu hạn. Vì vậy, xu hướng chuyển đổi quy trình sản xuất cà phê theo hướng che bóng, nông lâm kết hợp và nông nghiệp tái tạo tại các nước sản xuất lớn là tín hiệu đáng chú ý với người trồng và doanh nghiệp xuất khẩu trong nước.
Những thay đổi này cũng phản ánh yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng thế giới về tính bền vững, yếu tố có thể định hình lại chuỗi cung ứng cà phê toàn cầu trong dài hạn.
Theo Gazeta do Povo
Ảnh: Alexandra Ramirez / Pexels
