Cà phê phá rừng tại Việt Nam đang trở thành vấn đề không thể che giấu: 207.428 ha rừng nhiệt đới ở Tây Nguyên đã bị chặt bỏ từ năm 1990 đến năm 2024 để lấy đất trồng cà phê, theo điều tra mới của tổ chức giám sát cà phê Coffee Watch. Việt Nam hiện là nước sản xuất cà phê robusta lớn nhất thế giới và đứng thứ hai toàn cầu về sản lượng, nhưng thành công này được xây trên nền phá rừng, suy giảm đa dạng sinh học và những mất mát của cộng đồng nông thôn.
Cà phê phá rừng: Tây Nguyên mất bao nhiêu?
Báo cáo Vietnam: Robusta's Reckoning (tạm dịch: Việt Nam – Sự trả giá của cà phê robusta) do Coffee Watch công bố cho thấy diện tích rừng bị xóa sổ để trồng cà phê trong 34 năm qua tương đương diện tích Luxembourg. Tại Tây Nguyên, nơi sản xuất 95% lượng cà phê của Việt Nam, một phần ba diện tích rừng đã biến mất chỉ trong một thế hệ.
| Chỉ số rừng Tây Nguyên | 1990 | 2020 | 2024 |
|---|---|---|---|
| Diện tích rừng nguyên sinh | 2,49 triệu ha | - | 1,61 triệu ha |
| Độ che phủ rừng | 42,8% | 19% | - |
Theo dữ liệu bản đồ vệ tinh, độ che phủ rừng hiện ổn định chủ yếu vì diện tích rừng còn lại quá ít để tiếp tục bị chặt phá.
Vì sao ngành cà phê gây mất rừng?
Nông dân sản xuất nhỏ – lực lượng canh tác phần lớn cà phê Việt Nam – bị mắc kẹt trong hệ thống khuyến khích mở rộng đất trồng vào khu vực có rừng và ngăn cản canh tác bền vững. Họ đối mặt với giá cả bấp bênh, thiếu hỗ trợ nông học, nghèo đói sâu và lao động trẻ em lan rộng.
Trên bình diện toàn cầu, gần 70% diện tích rừng nhiệt đới mất liên quan tới các mặt hàng có nguy cơ gây mất rừng, tính cả tại Việt Nam giai đoạn 2013-2019, là hoạt động bất hợp pháp. Các thương hiệu cà phê quốc tế bị cho là tiếp tay khi nhiều năm qua chỉ dừng lại ở những cam kết bền vững không tạo thay đổi thực chất.
Hệ quả với thiên nhiên và trách nhiệm của doanh nghiệp
Rừng Tây Nguyên là nơi sinh sống của hổ, voi, cầy hương, gấu chó, sóc bay và sao la, loài được ví như kỳ lân châu Á. Khi rừng thu hẹp, những loài này bị dồn vào các mảnh sinh cảnh ngày càng nhỏ hoặc biến mất hoàn toàn; cộng đồng địa phương mất đi hệ sinh thái duy trì cuộc sống.
Rừng có vai trò điều tiết vòng tuần hoàn nước, giữ ổn định đất và giúp cộng đồng giảm nhẹ các cú sốc khí hậu. Mất rừng khiến lượng mưa thất thường, tầng nước ngầm khô cạn, sông ngòi suy yếu và cây cà phê – vốn phát triển nhờ rừng khỏe, đất màu mỡ – bắt đầu thất thu. Các nhà khoa học cảnh báo một nửa diện tích trồng cà phê phù hợp trên thế giới có thể biến mất vào năm 2050 nếu không chuyển sang phương pháp nông lâm kết hợp thích ứng khí hậu.
Đây là bài viết quan điểm của Etelle Higonnet, nhà sáng lập Coffee Watch và thành viên liên minh vì cà phê bền vững VOCAL. Tác giả kêu gọi người tiêu dùng lựa chọn thương hiệu cam kết truy xuất nguồn gốc, nông lâm kết hợp và chuỗi cung ứng không phá rừng, đồng thời gây áp lực lên các doanh nghiệp lạm dụng con người và hành tinh.
Nếu doanh nghiệp không tự nguyện hành động, cơ quan quản lý phải dùng quy định buộc họ thay đổi; nếu cơ quan quản lý bất lực, người tiêu dùng phải yêu cầu họ chịu trách nhiệm. Cà phê rẻ không bao giờ thực sự rẻ, vì ai đó luôn phải trả giá – ở Việt Nam, cái giá ấy là rừng, động vật hoang dã, nông dân và tương lai của chính ngành trồng trọt.
Ý nghĩa với người đọc Việt Nam
Ngành cà phê là sinh kế của hơn 600.000 nông hộ nhỏ tại Việt Nam, còn Tây Nguyên đóng góp 95% sản lượng cà phê cả nước. Việc mất rừng không chỉ làm suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu mà còn trực tiếp đặt dấu hỏi về tương lai cây cà phê – mặt hàng đưa Việt Nam lên vị trí nhà sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới.
Theo news - Mongabay
Ảnh: Michael Burrows / Pexels
