Trong bối cảnh các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT (OpenAI), Gemini (Google), Claude (Anthropic), Grok (xAI) và DeepSeek (DeepSeek) đang thay đổi cách chúng ta làm việc và tìm kiếm thông tin, triết gia Hiroki Yamano (sinh năm 1994, giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Công nghệ Chiba, Nhật Bản) đã đưa ra một lời cảnh tỉnh: chỉ dựa vào AI mà không có tư duy phản biện sẽ dẫn đến sự suy giảm trí tuệ. Trong bài viết đăng trên tạp chí Courrier Japon (ngày 28/06/2026), ông đề xuất 'con đường thứ ba' – không phải phụ thuộc hoàn toàn vào AI, cũng không phải từ chối nó, mà là đối thoại và đồng tư duy với AI. Để làm được điều đó, con người cần trang bị ba năng lực: đọc hiểu, đặt câu hỏi và phán đoán.

Đọc hiểu – nền tảng của tư duy thời AI

Theo Yamano, kỹ năng đầu tiên và quan trọng nhất là đọc hiểu (reading comprehension). Khi bạn hỏi AI 'Tại sao anime Nhật Bản lại nổi tiếng toàn cầu?', nó có thể trả lời: 'Bởi vì anime Nhật Bản khắc họa rõ nét sự cô đơn và bất an của nhân vật chính, điều này phù hợp với tâm lý của con người trong xã hội hiện đại.' Đây là một câu trả lời có tính trừu tượng cao. Trước khi có thể phản biện, bạn cần hiểu chính xác nội dung mà AI vừa đưa ra. Nếu không có khả năng đọc hiểu, bạn sẽ dễ dàng bị cuốn theo những lập luận có vẻ hợp lý nhưng thiếu căn cứ.

Đặt câu hỏi – 'chất xúc tác' để lộ điểm yếu của AI

Sau khi đọc hiểu, bước tiếp theo là đặt câu hỏi (questioning skill). Yamano nhấn mạnh rằng chỉ hỏi AI một lần là không đủ. Bạn phải 'tấn công' câu trả lời của nó bằng những câu hỏi sắc bén. Ví dụ, với câu trả lời về anime, bạn có thể hỏi: 'Anime Nhật Bản khắc họa sự cô đơn và bất an – hãy cho tôi một ví dụ cụ thể? Có trường hợp ngoại lệ nào không?' Hoặc: 'Tâm lý của con người hiện đại là gì? Nó được đo lường như thế nào?' Những câu hỏi này buộc AI phải đi vào chi tiết, và thường sẽ bộc lộ những lỗ hổng hoặc thiếu chính xác. Yamano khẳng định: 'Một câu hỏi duy nhất với AI sẽ không bao giờ mang lại câu trả lời tử tế.'

Phán đoán – chọn lọc giả thuyết và chịu trách nhiệm

Kỹ năng thứ ba là phán đoán (judgment skill). Sau khi đặt câu hỏi và nhận được nhiều giả thuyết từ AI, bạn phải tự mình chọn ra giả thuyết nào là hợp lý nhất về mặt logic. Điểm mấu chốt là AI không chịu trách nhiệm cho câu trả lời của nó. Chính bạn – con người – phải chuẩn bị căn cứ để trả lời câu hỏi: 'Tại sao bạn cho rằng câu trả lời này là đúng?' Điều này đòi hỏi tư duy logic (logical thinking) vững chắc. Yamano gọi đây là 'con đường thứ ba' – không phải chạy theo AI hay phủ nhận nó, mà là cùng AI suy nghĩ, đối thoại và cuối cùng là tự đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Bài viết của Yamano nằm trong cuốn sách mới 'Cách suy nghĩ bằng chính cái đầu của mình: Làm cho thế giới thú vị hơn' (dự kiến phát hành ngày 16/07/2026), tập hợp góc nhìn của 30 nhân vật nổi bật. Ông kết luận: 'Để làm chủ AI, trí tuệ tự chọn lọc căn cứ và xem xét kết luận là không thể thiếu.'

Ảnh: 51581 / Pixabay