Theo dự báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 1/4 việc làm trên toàn cầu có nguy cơ cao bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo (AI). Các công ty tư vấn hàng đầu thế giới đồng loạt ngừng tuyển dụng nhà phân tích mới ra trường, trong khi nhóm lao động trẻ 22-25 tuổi tại các ngành thâm dụng AI đã mất gần 16% việc làm trong hai năm qua. Những tín hiệu này cho thấy AI không chỉ thay đổi công nghệ mà còn đang tái cấu trúc toàn bộ thị trường lao động toàn cầu.

AI đang thay thế những công việc nào?

Trước đây, tự động hóa chỉ tác động đến lao động chân tay trên dây chuyền sản xuất. Nhưng với sự bùng nổ của AI tạo sinh (generative AI), làn sóng thay thế đã lan sang các công việc trí óc mang tính tiêu chuẩn hóa như soạn thảo văn bản pháp lý, phân tích dữ liệu cơ bản và biên dịch sơ cấp. Theo ước tính của Goldman Sachs, gần 300 triệu vị trí việc làm trên toàn cầu có thể bị AI tạo sinh thay thế về mặt kỹ thuật. Nhóm lao động cổ trắng có kỹ năng trung bình đang là đối tượng chịu áp lực lớn nhất, phá vỡ thế cân bằng kéo dài nửa thế kỷ qua: lao động chân tay chịu thiệt, lao động trí óc hưởng lợi.

Thanh niên toàn cầu đối mặt với 'thất nghiệp khi ra trường'

Các doanh nghiệp đang cắt giảm mạnh tuyển dụng đầu vào. Tại Mỹ và Hàn Quốc, hiện tượng các công ty giảm quy mô tuyển thực tập sinh và sinh viên mới tốt nghiệp diễn ra phổ biến. Theo một tổ chức khảo sát lương thưởng của Mỹ, trong các ngành có tỷ lệ thâm dụng AI cao như tài chính – tư vấn, truyền thông, internet và dịch vụ chuyên nghiệp, nhóm lao động từ 22-25 tuổi đã mất gần 16% việc làm trong hai năm qua. Hàng chục triệu thanh niên bước vào thị trường lao động mỗi năm, nhưng số lượng việc làm đầu vào ngày càng thu hẹp, khiến họ phải đối mặt với cảnh 'thất nghiệp ngay khi ra trường' hoặc phải làm những công việc phi chính thức kéo dài. Vấn đề này đã từ một câu chuyện riêng lẻ của từng quốc gia trở thành thách thức chung toàn cầu.

AI làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập

Lợi nhuận từ năng suất do AI mang lại chủ yếu tập trung vào các chủ sở hữu vốn, nền tảng công nghệ và lao động trình độ cao, trong khi người lao động phổ thông khó được chia sẻ. Khảo sát của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy hơn một nửa số doanh nghiệp đã tăng lợi nhuận nhờ AI, nhưng chỉ 1/10 doanh nghiệp tăng lương cho nhân viên. Tốc độ tăng trưởng của lợi nhuận vốn nhanh hơn nhiều so với thu nhập từ lao động. Thị trường lao động đang phân hóa thành hai nhóm: nhóm kỹ năng cao biết vận dụng AI và nhóm lao động phổ thông có kỹ năng dễ bị tiêu chuẩn hóa, khoảng cách tiền lương ngày càng nới rộng. Đồng thời, khoảng cách phát triển AI giữa các nước phát triển và các nước đang phát triển (Global South) cũng gia tăng: các nước phát triển dựa vào lợi thế công nghệ để hưởng lợi từ số hóa, trong khi các nước đang phát triển phải hứng chịu cú sốc việc làm trước tiên mà khó chia sẻ được lợi ích từ công nghệ, làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng thu nhập toàn cầu.

Ảnh: Pavel Danilyuk / Pexels