Theo bài phân tích trên Forbes JAPAN, AI có thể giúp giảm chi phí giao dịch – vốn là nguyên nhân chính khiến thị trường thất bại – nhưng không thể xóa bỏ hoàn toàn các thất bại thị trường. Thay vào đó, AI vừa giảm nhẹ một số ma sát, vừa khuếch đại những ma sát khác, tạo ra các phiên bản AI của các thất bại quen thuộc.

Ngoại tác: AI vừa giảm vừa tạo ra chi phí xã hội

Ngoại tác xảy ra khi quyết định cá nhân gây chi phí hoặc lợi ích cho bên thứ ba ngoài giao dịch. AI có thể giúp phát hiện và nội hóa các tác động lan tỏa này, nhưng đồng thời cũng tạo ra ngoại tác mới. Ví dụ rõ nhất là trung tâm dữ liệu: theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điện của các trung tâm dữ liệu năm 2025 tăng 17%, riêng trung tâm chuyên AI tăng nhanh hơn. Đến năm 2030, tổng điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu dự kiến tăng gấp đôi, còn trung tâm AI tăng gấp ba. Các chi phí này không chỉ do người mua gói đăng ký AI chịu, mà còn dồn lên hạ tầng lưới điện địa phương, áp lực nước, tranh chấp đất đai, nguồn điện dự phòng và khí thải.

Thông tin bất cân xứng: AI vừa thu hẹp vừa mở rộng khoảng cách

AI có thể giúp người tiêu dùng đọc điều khoản nhỏ, so sánh sản phẩm phức tạp và giải thích rủi ro bằng ngôn ngữ đơn giản. Nhưng đồng thời, nó cũng hạ thấp chi phí lừa dối: viết đánh giá giả, làm giả hình ảnh, chứng chỉ trở nên dễ dàng hơn. Theo dữ liệu lừa đảo của Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC), người tiêu dùng báo cáo mất hơn 125 tỷ USD vì lừa đảo trong năm 2024, tăng 25% so với năm trước. FBI cảnh báo tội phạm dùng AI tăng độ tin cậy cho các vụ lừa đảo, đồng thời giảm thời gian và công sức cần thiết để đánh lừa nạn nhân.

Ngoài ra, AI còn tạo ra bất cân xứng thông tin mới: bản thân hệ thống AI có thể biết nhiều hơn bất kỳ bên nào trong giao dịch. Nếu AI được căn chỉnh vì lợi ích của cả hai bên, thị trường có thể vận hành tốt hơn. Nhưng nếu thiên vị một bên, nó có thể tạo điều kiện thao túng; nếu không căn chỉnh với bên nào, nó có thể theo đuổi mục tiêu riêng gây hại cho tất cả.

Hàng hóa công: AI phát tán tri thức nhưng không đảm bảo động lực sản xuất

AI giúp phổ biến tri thức hữu ích – như cảnh báo dịch bệnh – nhưng việc dễ dàng tiếp cận tri thức không đồng nghĩa với tăng động lực tạo ra nó. Nghiên cứu y tế công cộng vẫn cần thử nghiệm lâm sàng; trường học nghèo vẫn cần bài kiểm tra tốt hơn; an ninh mạng vẫn đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư vào các biện pháp phòng thủ mà lợi ích vượt xa phạm vi doanh nghiệp. AI cũng tạo ra 'hại công' như thông tin sai lệch: một người tiếp xúc với nghiên cứu giả, hình ảnh tổng hợp hay tuyên bố sai sự thật không ngăn được hàng triệu người khác cũng thấy, và tác hại lan rộng trước khi có động cơ tư nhân mạnh để sửa chữa.

Độc quyền và quyền tài sản: AI tập trung quyền lực thị trường

AI đòi hỏi nguồn lực tính toán khổng lồ, nhân tài chuyên môn, dữ liệu và khả năng phân phối – những yếu tố thường tập trung vào một số ít tập đoàn lớn. Điều này có nghĩa chi phí cho người dùng giảm nhưng rào cản gia nhập cho nhà sản xuất tăng. Báo cáo của FTC bày tỏ lo ngại về quan hệ đối tác giữa các nhà cung cấp đám mây lớn và công ty AI, có thể kiểm soát khả năng tiếp cận các yếu tố đầu vào chính và khiến khách hàng khó chuyển đổi nhà cung cấp.

Trong ngành sáng tạo, AI gây áp lực lên quyền tài sản: khi việc bắt chước trở nên rẻ, giá trị thị trường của tác phẩm gốc có thể giảm. Theo RIAA, doanh thu thu âm tại Mỹ giảm từ 14,6 tỷ USD năm 1999 xuống 6,97 tỷ USD năm 2014 sau khi chia sẻ file phổ biến. Dữ liệu Spotify năm 2025 cho thấy chỉ 80 nghệ sĩ kiếm hơn 10 triệu USD trên nền tảng, trong khi 303.200 nghệ sĩ kiếm hơn 1.000 USD trong tổng số 13 triệu người đã tải lên ít nhất một bài hát. Taylor Swift có tài sản ròng 2 tỷ USD theo Forbes.

Hành vi bầy đàn: AI có thể khuếch đại đám đông và bong bóng tài sản

AI có thể buộc nhà đầu tư nhìn vào số liệu, so sánh rủi ro, nhưng cũng dễ dàng thúc đẩy hành vi bầy đàn khi hàng triệu người dùng các mô hình tương tự được huấn luyện trên cùng dữ liệu. Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB) cảnh báo AI có thể khuếch đại tính dễ tổn thương khi nhiều công ty dùng cùng mô hình và phản ứng với cùng tín hiệu. Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) lo ngại việc sử dụng AI rộng rãi có thể làm tăng lợi nhuận tương quan với hành vi bầy đàn và củng cố động lực 'người thắng lấy hết' trong tài chính.

AI cũng ảnh hưởng đến quyết định tiết kiệm: lời khuyên tài chính cá nhân hóa có thể giúp hộ gia đình lập kế hoạch tốt hơn, nhưng nếu mọi người tin AI sẽ nâng cao năng suất và sự giàu có trong tương lai, họ có thể giảm tiết kiệm hôm nay; nếu lo sợ AI làm mất việc, họ có thể tăng tiết kiệm phòng ngừa. Không có lý do gì để cho rằng AI tự động đẩy tiết kiệm và đầu tư đến mức tối ưu xã hội.

Tóm lại, AI có thể làm thị trường hiệu quả hơn, nhưng không thể làm thị trường hoàn hảo. Thị trường luôn dựa vào quyền tài sản, tòa án, danh tiếng, chuẩn mực và đôi khi là quy định. AI gia nhập thế giới không hoàn hảo đó, giảm một số chi phí giao dịch nhưng tạo ra những chi phí khác, giải quyết một số vấn đề thông tin nhưng nảy sinh vấn đề mới.

Theo Forbes JAPAN

Ảnh: AlphaTradeZone / Pexels