Trong bối cảnh AI phát triển chóng mặt, nỗi lo 'mất việc vì AI' đang lan rộng. Tuy nhiên, nhìn vào lịch sử, công nghệ chưa từng khiến tổng số việc làm giảm về lâu dài. Một báo cáo năm 2024 của IMF chỉ ra rằng tại các nền kinh tế phát triển, khoảng 60% việc làm có thể chịu tác động từ AI, nhưng một nửa trong số đó được dự báo sẽ hưởng lợi nhờ năng suất tăng lên nhờ cộng tác với AI.

AI tác động đến việc làm ra sao? Số liệu từ IMF

Theo IMF, trong số 60% việc làm bị ảnh hưởng, khoảng một nửa (tương đương 30% tổng số) sẽ chứng kiến năng suất lao động tăng nhờ AI hỗ trợ, giúp con người tập trung vào các nhiệm vụ sáng tạo và ra quyết định cấp cao. Ví dụ, kế toán, nhà phân tích tài chính, biên tập viên và trợ lý luật sư có thể sử dụng AI để tự động hóa việc soạn thảo tài liệu và phân tích dữ liệu, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, nửa còn lại (khoảng 30% việc làm) có nguy cơ bị AI đảm nhận các nhiệm vụ cốt lõi, dẫn đến giảm nhu cầu lao động, tiền lương thấp hơn và thậm chí một số nghề biến mất hoàn toàn. Điều này đặt ra thách thức lớn cho người lao động trong việc thích nghi.

Bài học lịch sử: ATM và máy tính không giết chết việc làm

Lịch sử cho thấy công nghệ thường làm thay đổi công việc chứ không xóa sổ chúng. Ví dụ, sự ra đời của máy ATM vào những năm 1970 từng khiến nhiều người lo ngại ngân hàng sẽ sa thải nhân viên giao dịch. Thực tế, ATM giúp giảm chi phí nhân sự mỗi chi nhánh, nhưng nhờ đó các ngân hàng mở thêm nhiều chi nhánh hơn, kéo theo tổng số việc làm trong ngành tăng lên.

Tương tự, máy tính và phần mềm xử lý văn bản những năm 1980 được dự đoán sẽ thay thế thư ký và nhân viên văn phòng. Nhưng thay vào đó, các vai trò mới như 'thư ký kỹ thuật số' và 'chuyên viên IT văn phòng' ra đời, công việc thay đổi nhưng việc làm không biến mất.

Các nghiên cứu kinh tế gần đây (Acemoglu & Restrepo, 2020) cũng xác nhận rằng tự động hóa không dẫn đến thất nghiệp hàng loạt trong dài hạn. Thay vào đó, cơ cấu ngành nghề dịch chuyển, tạo ra nhiều công việc mới trong lĩnh vực dịch vụ, công nghệ thông tin và các ngành công nghiệp mới nổi.

Tại sao lần này có thể khác? Ba điểm khác biệt của AI

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cuộc cách mạng AI có thể khác biệt so với quá khứ vì ba lý do. Thứ nhất, AI xâm nhập vào lĩnh vực tư duy và phán đoán – vốn là năng lực cốt lõi của con người. Trong khi máy móc trước đây chỉ thay thế sức mạnh cơ bắp, generative AI (AI tạo sinh) có thể đảm nhận các hoạt động trí tuệ như ngôn ngữ, sáng tạo và lập kế hoạch.

Thứ hai, tốc độ phát triển của AI vượt xa mọi công nghệ trước đây. Chỉ trong thời gian ngắn sau khi ra mắt, ChatGPT đã thu hút hàng trăm triệu người dùng, nhanh hơn nhiều so với tốc độ phổ biến của PC hay smartphone.

Thứ ba, AI tác động trực tiếp đến lao động cổ trắng (white-collar) – những công việc như giáo dục, tài chính, hành chính và truyền thông vốn được coi là an toàn. Trước đây, tự động hóa chủ yếu ảnh hưởng đến lao động chân tay (blue-collar).

Thách thức thực sự: Ai sẽ bị bỏ lại phía sau?

Mặc dù tổng thể việc làm có thể duy trì, nhưng từng cá nhân sẽ chịu tác động nặng nề trong giai đoạn chuyển tiếp. Khi một nghề đột ngột trở nên lỗi thời, không phải ai cũng kịp học kỹ năng mới để chuyển sang ngành khác. Đặc biệt, người lao động lớn tuổi, những người có trình độ học vấn thấp hoặc sống ở vùng nông thôn sẽ gặp khó khăn hơn trong việc thích nghi. Ví dụ, một công nhân lành nghề trong ngành sản xuất khó có thể trở thành kỹ sư AI chỉ sau vài tháng đào tạo.

Chính sự khó khăn trong quá trình chuyển đổi này là nguồn gốc của bất ổn xã hội và chính trị. Trong quá khứ, những khu vực và nhóm người không được hưởng lợi từ công nghệ thường bị bỏ lại, dẫn đến chia rẽ sâu sắc. Với AI, kịch bản tương tự có thể tái diễn nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp.

Câu hỏi quan trọng không chỉ là 'liệu AI có lấy mất việc làm không?', mà còn là 'ai sẽ theo kịp sự thay đổi và ai sẽ bị bỏ lại?'. Đây mới thực sự là ranh giới quyết định trong kỷ nguyên AI.

Ảnh: ThisIsEngineering / Pexels