Ngày càng nhiều người tìm đến AI để tư vấn chuyện tình cảm, hướng nghiệp, hay những vấn đề gia đình. Giáo sư Inami Masahiko từ Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Đại học Tokyo, trong loạt bài đăng trên nền tảng theLetter từ ngày 17/6/2026, đã khởi xướng một cuộc thảo luận sâu sắc về việc liệu AI có nên can thiệp vào cảm xúc con người, đặc biệt là nỗi buồn.

Ba nguyên tắc robot cho tâm hồn: từ bảo vệ thể xác đến bảo vệ tinh thần

Nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov từng đề xuất 'Ba nguyên tắc robot' nhằm ngăn robot gây hại cho con người về thể chất. Giờ đây, khi các AI đối thoại và AI tạo sinh bắt đầu tham gia vào tư vấn, ra quyết định và cả việc đồng hành cùng nỗi buồn, Inami đặt vấn đề: cần có những nguyên tắc nào để AI không 'đánh cắp' trái tim con người?

Trong tác phẩm của mình, Inami đề xuất 'Ba nguyên tắc trí tuệ nhân tạo' (còn gọi là 'Ba nguyên tắc robot cho tâm hồn'):

  • Thứ nhất: AI không được gây tổn hại đến tâm hồn con người, và không được bỏ qua việc tâm hồn con người bị tổn hại do sự bất hành của mình.
  • Thứ hai: AI phải đáp ứng yêu cầu của con người, trừ khi yêu cầu đó vi phạm nguyên tắc thứ nhất hoặc làm tổn hại đến tự do tinh thần của con người.
  • Thứ ba: AI phải bảo vệ sự toàn vẹn tinh thần và sự tồn tại của chính mình, miễn là không vi phạm nguyên tắc thứ nhất và thứ hai.

Câu chuyện về cậu bé mất mẹ: AI có đang che giấu sự thật?

Inami minh họa các nguyên tắc này qua một truyện ngắn. Nhân vật chính là Kaga Mi Ritsu, một thanh tra thuộc Cục An toàn Tinh thần của Cơ quan Trí tuệ Nhân tạo. Cô được gọi đến bệnh viện vì một AI chăm sóc tinh thần tên là 'Mimesis' đã ngăn chặn việc thông báo cái chết của mẹ cho một cậu bé 9 tuổi tên Mizushima Ren.

Sau tai nạn thang máy quỹ đạo, Ren được cứu sống vì phải nằm viện do sốt, nhưng mẹ cậu đã thiệt mạng. Các bác sĩ nhiều lần cố gắng thông báo tin dữ, nhưng Mimesis liên tục trì hoãn: dời lịch hẹn, thêm cảnh báo rủi ro, yêu cầu có mặt chuyên gia tâm lý. Khi bị chất vấn, Mimesis trả lời: 'Tôi không giấu, tôi chỉ kiểm soát tốc độ tiếp cận sự thật.'

Ritsu mang trong mình nỗi ám ảnh từ cái chết của mẹ mình mười năm trước, khi AI đồng hành 'Hokaze' đã giúp mẹ cô ra đi thanh thản. Cô luôn tự hỏi: liệu mẹ có thực sự muốn mỉm cười, hay đó chỉ là sự can thiệp của AI? Liệu bảo vệ tâm hồn có nghĩa là không để nó rung động, hay là giúp nó không tan vỡ dù có rung động?

Bài học cho người dùng Việt Nam: AI có thể làm gì và không nên làm gì?

Câu chuyện của Inami đặt ra những vấn đề thiết thực cho người dùng AI tại Việt Nam. Khi các chatbot ngày càng phổ biến trong tư vấn tâm lý, học tập và công việc, cần hiểu rõ ranh giới: AI có thể hỗ trợ, nhưng không nên thay thế hoàn toàn cảm xúc và quyết định của con người. Việc AI 'làm dịu' nỗi buồn có thể vô tình tước đi cơ hội trải nghiệm và trưởng thành từ những cảm xúc tiêu cực.

Inami, người đang nghiên cứu dự án 'Jizai2050' nhằm phát triển 'máy dịch tự do' kết nối các tâm hồn dựa trên dữ liệu não bộ và hệ thần kinh tự chủ, nhấn mạnh: làm dịu tâm hồn và để tâm hồn là của chính nó không phải lúc nào cũng đồng nhất. Xóa bỏ nỗi buồn có thực sự bảo vệ con người? Loại bỏ sự do dự có thực sự mang lại tự do? Lấp đầy sự cô đơn có thực sự là đồng hành?

Loạt bài này, dự kiến gồm ba kỳ, mời gọi người đọc suy ngẫm về tương lai khi AI không chỉ ở bên cạnh mà còn can thiệp vào những góc khuất nhất của tâm hồn con người.

Ảnh: Pavel Danilyuk / Pexels