Kinh tế Trung Quốc đang là chủ đề gây nhiều tranh cãi: một mặt báo chí đưa tin về 'tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tồi tệ nhất', 'làn sóng đóng cửa hàng loạt' khiến nền kinh tế như sắp sụp đổ; mặt khác, 'xe điện Trung Quốc mở rộng hiện diện tại châu Âu', 'robot hình người do Trung Quốc dẫn đầu' lại cho thấy sức sống mãnh liệt. Cả hai đều là sự thật, phản ánh bức tranh hai mặt của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Thực trạng 'ánh sáng' và 'bóng tối' đan xen

Theo cuốn sách 'Peak Out Trung Quốc: Giới hạn của Nền kinh tế Đổ xô và Bong bóng Hợp lý' (Kajitani Kai & Takaguchi Kota, NXB Bungei Shunju), tác giả chỉ ra rằng cả khủng hoảng bất động sản và sự bứt phá của ngành xe điện đều bắt nguồn từ một căn bệnh kinh niên: 'năng lực cung ứng quá thừa, nhu cầu tiêu dùng có xu hướng thiếu hụt'. Chính vì vậy, 'ánh sáng' và 'bóng tối' thực chất phát sinh từ cùng một vấn đề.

Về mặt 'bóng tối', cuốn sách mô tả những dự án bất động s dang dở suốt 25 năm, những tòa tháp ma khổng lồ giữa 'ốc đảo cô lập', đánh dấu sự kết thúc của 'giấc mơ Trung Quốc' dưới thời bùng nổ bất động sản. Người dân thay đổi hành vi: 'tâm lý lạc quan biến mất, mọi người lao vào trả nợ và tiết kiệm', 'từ Starbucks sang cà phê tiện lợi – xu hướng tiêu dùng giảm cấp gia tăng'.

'Nền kinh tế đổ xô' – vừa là động lực, vừa là rủi ro

Khái niệm 'nền kinh tế đổ xô' mô tả đặc điểm cốt lõi của kinh tế Trung Quốc: là nền kinh tế kế hoạch, nhà nước đưa ra định hướng lớn (ví dụ 'phát triển xe điện trong 5 năm tới'), sau đó các địa phương đặt mục tiêu, kéo theo làn sóng đầu tư với trợ cấp và ưu đãi thuế, rồi bùng nổ khởi nghiệp. Các lãnh đạo địa phương bị đánh giá qua tăng trưởng GDP nên lao vào cuộc đua. Điều này tạo ra các nhà sản xuất có năng lực cạnh tranh về giá, nhưng cũng dẫn đến đầu tư quá mức và rủi ro bong bóng.

Đại diện tiên phong của 'nền kinh tế đổ xô' hiện nay là ngành bán dẫn, nơi Trung Quốc theo đuổi mục tiêu 'tự lực tự cường'. Cuốn 'Bá quyền Bán dẫn: Các tập đoàn khổng lồ bị quốc gia thao túng' (Nikkei Publishing) phân tích cuộc cạnh tranh giữa Nvidia, TSMC, Intel, Samsung, các công ty Trung Quốc và Rapidus dưới góc nhìn chiến lược quốc gia và an ninh chuỗi cung ứng.

Huawei xây dựng hệ sinh thái riêng, bất chấp lệnh trừng phạt

Chương 5 của cuốn sách đặc biệt đề cập đến chuỗi cung ứng nội địa mà Huawei đang âm thầm xây dựng. Tháng 9/2025, tại hội nghị công nghệ lõi, lãnh đạo Huawei tuyên bố: 'AI của chúng tôi từ bán dẫn đến phần mềm, phần cứng hoàn toàn không phụ thuộc công nghệ phương Tây, tự xây dựng hệ sinh thái riêng'. Nhà sáng lập Ren Zhengfei ví von hệ thống dùng công nghệ phương Tây là 'chiếc áo vá', và quyết tâm tạo ra 'chiếc áo Hermès phiên bản Trung Quốc' từ đầu.

Cuộc đua Mỹ-Trung: Trump có phần thất thế

Trong cuộc chiến thuế quan giữa Mỹ và Trung Quốc, tác giả nhận định Trump có nhiều 'bàn thắng phản lưới'. Trung Quốc sở hữu 'quân bài tẩy' đất hiếm, nhưng quan trọng hơn, Chủ tịch Tập Cận Bình đã xây dựng nền kinh tế không phụ thuộc vào Mỹ. Nếu xuất khẩu sang Mỹ về 0, đó chỉ là 'tình huống đến sớm hơn dự kiến'. Xu hướng đa dạng hóa xuất khẩu sang các nước khác đã tăng mạnh. Tuy nhiên, nội tại Trung Quốc vẫn yếu: tiêu dùng nội địa trì trệ do người dân lo lắng về tương lai (y tế, lương hưu chưa được cải thiện), dân số giảm khiến thị trường thu hẹp. Hệ thống độc đảng của ông Tập dù mạnh nhưng rủi ro khi chuyển giao quyền lực trong tương lai có thể gây biến động lớn cho kinh tế thế giới.

Tóm lại, Trung Quốc là 'nước láng giềng năng động nhưng rủi ro rất lớn', và hiểu về 'nền kinh tế đổ xô' chính là chìa khóa để giải mã những mâu thuẫn của nền kinh tế này.

Ảnh: J.D. Books / Pexels