Ngày 14/7/2026, báo Al Jazeera đưa tin, Yemen đang đối mặt với nguy cơ tái diễn chiến tranh toàn diện sau hơn 4 năm tương đối yên bình kể từ lệnh ngừng bắn năm 2022. Cả chính phủ Yemen được quốc tế công nhận và lực lượng Houthi đã bắt đầu huy động chiến binh từ cuối tháng 6. Ngày 3/7, chuyến bay công khai đầu tiên từ Tehran đến Sanaa sau hơn một thập kỷ đã hạ cánh xuống thủ đô do Houthi kiểm soát, làm gia tăng căng thẳng. Ngay ngày hôm sau, giao tranh giữa hai bên tại tỉnh Hodeidah, miền tây Yemen, đã khiến hàng chục người thiệt mạng – đây là bạo lực tồi tệ nhất trong 4 năm qua.
Bối cảnh leo thang: Chuyến bay Tehran và vụ đánh bom sân bay Sanaa
Vào thứ Hai (14/7), một chuyến bay khác từ Tehran cố gắng hạ cánh xuống Sanaa đã dẫn đến việc chính phủ Yemen ném bom đường băng sân bay, và Houthi phóng tên lửa đạn đạo vào Saudi Arabia. Bộ trưởng Quốc phòng Yemen Taher al-Aqili tuyên bố “sự kiên nhẫn đã cạn kiệt”. Người phát ngôn quân sự Houthi Yahya Saree nói rằng “giai đoạn xuống thang” của cuộc chiến Yemen đã kết thúc.
Cuộc chiến Yemen, kéo dài hơn 10 năm, đã trở nên nguội lạnh kể từ thỏa thuận ngừng bắn năm 2022. Tuy nhiên, với việc đồng minh chính của Houthi là Iran đang chiến đấu với Mỹ và ném bom vùng Vịnh, xung đột tại quốc gia nghèo nhất Trung Đông này có thể sắp bùng phát trở lại, đẩy Yemen vào cuộc chiến quy mô lớn.
Đe dọa khu vực: Houthi đổ lỗi cho Saudi Arabia
Houthi đã đổ lỗi cho Saudi Arabia về vụ tấn công sân bay Sanaa, bất chấp chính phủ Yemen tuyên bố chịu trách nhiệm. Salah Ali Salah, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Sanaa, mô tả những phát ngôn gần đây của Houthi là “đáng chú ý” và chỉ ra rằng hậu quả hành động của họ sẽ không chỉ giới hạn ở tiền tuyến Yemen.
“Houthi đã công khai bác bỏ việc tiếp tục tình trạng ‘không chiến, không hòa bình’, đồng thời mở rộng các chiến dịch huy động chiến binh và người dân,” Salah nói với Al Jazeera. “Những phát ngôn này không chỉ nhằm tăng cường huy động nội bộ hay kiềm chế áp lực kinh tế-xã hội ngày càng lớn trong thời gian tương đối yên bình. Thay vào đó, nó dường như đang chuẩn bị bối cảnh chính trị và tuyên truyền cho một giai đoạn chiến tranh mới có thể gây ra những tác động đến khu vực.”
Cuộc chiến giữa Iran và Mỹ đã cho thấy vấn đề lan tỏa từ xung đột khu vực có thể ảnh hưởng đến an ninh vùng Vịnh. Khi Iran tấn công vùng Vịnh từ phía đông, nỗi lo là Houthi sẽ tấn công từ phía nam – như họ đã từng làm trong quá khứ. “Houthi sở hữu cả vị trí địa lý và năng lực quân sự để trở thành một trong những tác nhân quan trọng nhất có khả năng gây áp lực lên các quốc gia vùng Vịnh hoặc làm gián đoạn giao thông hàng hải ở Biển Đỏ,” Salah nói.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chắc chắn, và sẽ có hậu quả cho Houthi. Họ đã hứng chịu các cuộc tấn công dữ dội từ Israel, Anh và Mỹ trong những năm gần đây sau khi phát động các cuộc tấn công làm gián đoạn vận chuyển ở Biển Đỏ sau khi Israel bắt đầu cuộc chiến diệt chủng ở Gaza. Những cuộc tấn công đó đã gây tổn thất nặng nề cho Houthi và người dân Yemen ở khu vực tây bắc do họ kiểm soát. Họ sẽ phải biện minh cho bất kỳ động thái nào hướng tới chiến tranh, nếu không sẽ có nguy cơ bất ổn từ người dân.
“Từ góc nhìn này, việc Houthi tập trung trở lại vào Saudi Arabia và phong tỏa sân bay Sanaa… có thể được hiểu là nỗ lực xây dựng một câu chuyện địa phương, miêu tả bất kỳ leo thang nào trong tương lai với vùng Vịnh như một phần mở rộng của xung đột Yemen, thay vì đơn thuần phản ánh căng thẳng khu vực hay lợi ích của đồng minh Houthi (Iran và Hezbollah),” Salah nói. Với việc tiếp tục huy động và diễn ngôn ủng hộ chiến tranh, Salah cho rằng Houthi đang sắp xếp lại các ưu tiên, xác định lại “kẻ thù tiếp theo” và chuẩn bị dư luận cho khả năng leo thang mới.
Từ ngừng bắn đến chiến tranh?
Trong khi những năm kể từ 2022 mang lại sự yên bình tương đối cho các khu vực do Houthi kiểm soát, thậm chí mở cửa Sân bay Quốc tế Sanaa cho du lịch dân sự trong một thời gian, việc thiếu xung đột với chính phủ và liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu đã khiến Houthi khó đổ lỗi cho các bên bên ngoài về những khó khăn kinh tế mà các khu vực dưới sự kiểm soát của nhóm này đang trải qua.
Trong khi đó, chính phủ Yemen – với sự hậu thuẫn của Saudi Arabia – đã củng cố được một số quyền kiểm soát ở miền đông và miền nam Yemen sau khi đối thủ trong liên minh chống Houthi là Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam (STC) bị đánh bại vào cuối năm ngoái. Điều này cho phép chính phủ Yemen chuyển sự chú ý sang Houthi. Sự khởi đầu của cuộc chiến Mỹ với Iran dẫn đến dự đoán Washington sẽ hỗ trợ chính phủ tiến công Houthi, nhưng mong muốn của vùng Vịnh nhằm giảm căng thẳng và xuống thang với Iran đã làm giảm khả năng đó.
Tuy nhiên, Houthi và chính phủ Yemen có thể cho rằng việc quay trở lại chiến tranh là không thể tránh khỏi, và mỗi bên có thể muốn bắt đầu cuộc xung đột vào thời điểm họ chọn, thay vì bị ép buộc. Nhà phân tích Yemen Adel Dashela cho biết nhiều năm đàm phán ngoại giao chệch choạc giữa Houthi, chính phủ Yemen và Saudi Arabia đồng nghĩa với việc không thể loại trừ một trận chiến quân sự sắp tới.
“Nếu nhóm Houthi tiếp tục từ chối các đề xuất hòa bình, phương án quân sự vẫn còn trên bàn, mặc dù việc thực hiện phần lớn phụ thuộc vào lập trường của Saudi Arabia,” Dashela nói với Al Jazeera. Bốn năm kể từ lệnh ngừng bắn tạm dừng cuộc chiến Yemen, lòng tin vẫn chưa được xây dựng. Các thỏa thuận đã được đưa ra, với lộ trình của Liên Hợp Quốc vào cuối năm 2023 bao gồm tài trợ cho tất cả lương khu vực công, chấm dứt các hạn chế trên đường và sân bay, nối lại xuất khẩu dầu – tất cả cuối cùng dẫn đến một tiến trình chính trị kết thúc chiến tranh. Không có thỏa thuận nào được ký kết. Và hiện tại, tất cả các bên dường như đang leo thang cả về lời nói lẫn hành động.
“Các dấu hiệu cho thấy Riyadh đang trở nên ít khoan dung hơn với các chiến thuật trì hoãn của Houthi, điều này khiến một trận chiến mới trở thành kịch bản khả thi trừ khi có một đột phá chính trị,” Dashela nói. Chính phủ Yemen cũng tìm cách nhấn mạnh mối liên hệ của Houthi với Iran, với người phát ngôn quân sự Abdo Majali nói rằng chuyến bay ngày 3/7 từ Iran đến Sanaa là bằng chứng Tehran tiếp tục sử dụng Houthi như một “công cụ để thực hiện dự án bành trướng của mình trong khu vực và phá hoại chủ quyền của nhà nước Yemen”.
Trong khi đó, một quan chức cấp cao của Houthi, Mohammed al-Bukhaiti, đã đe dọa Saudi Arabia trong các bình luận với Al Jazeera sau các cuộc tấn công vào sân bay Sanaa. “Việc họ sẵn sàng tấn công sân bay Sanaa để ngăn chặn các chuyến bay đến hoặc đi cho Yemen quyền tấn công các sân bay của họ và áp đặt lên họ một cuộc bao vây giống như họ đã làm với chúng tôi,” al-Bukhaiti nói.
Thất vọng vì bế tắc và gánh nặng nhân đạo
Tại Sanaa, Houthi đã huy động hàng nghìn chiến binh cho bất kỳ trận chiến nào sắp diễn ra. Ali Mohammed, một thành viên của ủy ban nhân dân Houthi, cho biết hàng nghìn chiến binh đã sẵn sàng tham gia nếu giao tranh bùng nổ. “Những chiến binh này là những tín đồ thực sự của lãnh đạo Houthi, và họ sẽ thực hiện bất kỳ chỉ thị chiến đấu nào họ nhận được,” Mohammed nói. Các chiến binh mới được tuyển dụng, theo ông, đã được huấn luyện chiến đấu trên tiền tuyến, và “họ sẽ là lực lượng dự phòng không thể thiếu cho lực lượng vũ trang chính của Houthi”.
Hàng nghìn người Yemen đã chết trong cuộc chiến của đất nước, cả do giao tranh lẫn nạn đói và bệnh tật đi kèm. Khoảng 18,3 triệu người đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, đưa Yemen vào nhóm các quốc gia mất an ninh lương thực nhất toàn cầu, theo báo cáo của Liên Hợp Quốc. Hơn 2,2 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng cấp tính, và khoảng 2,6 triệu trẻ em không đến trường. GDP bình quân đầu người của đất nước đã giảm 58% kể từ khi chiến tranh bắt đầu, và cuối cùng, dân thường ở cả hai bên của sự chia rẽ đất nước đều đang phải chịu đựng.
Cảm giác bế tắc mà nhiều người Yemen đã trải qua trong vài năm qua, cùng với sự thất bại của các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt chiến tranh, khiến một số người hy vọng vào một kết cục nào đó. Abdullah, một giáo viên trường công ở Sanaa, cho biết danh tính của người chiến thắng trong cuộc xung đột không quan trọng. “Bên nào thắng trong cuộc chiến sắp tới nên chịu trách nhiệm cải thiện đời sống người dân, khắc phục khó khăn kinh tế và ổn định đất nước,” Abdullah nói với Al Jazeera. “Nó cần phải nhanh chóng và dứt khoát, kết thúc với một người chiến thắng duy nhất.”
Theo Al Jazeera
Ảnh: Nothing Ahead / Pexels
