Trong những tuần gần đây, Yemen chứng kiến căng thẳng leo thang trên cả chiến trường lẫn chính trường. Các cuộc tấn công của nhóm Houthi – lực lượng kiểm soát Sanaa và phần lớn miền bắc Yemen từ năm 2014 – diễn ra đồng thời với tranh cãi nảy sinh từ chuyến bay của Iran tới sân bay Sanaa và mối lo ngại mới về hàng hải trên Biển Đỏ. Bối cảnh này xảy ra khi tiến trình hòa bình bị đình trệ và các bên không đạt được thỏa thuận về cơ chế giảm leo thang.

Giao tranh tại Hays và các mặt trận khác

Ngày 5/7, lực lượng Houthi tấn công các vị trí của quân đội chính phủ tại huyện Hays, tỉnh Hodeidah, gần cảng Hodeidah trên Biển Đỏ, bằng súng cối, máy bay không người lái và hỏa lực bắn tỉa. Theo các nguồn tin y tế và quân sự được Al Jazeera trích dẫn, 16 binh sĩ chính phủ thiệt mạng và 22 người bị thương. Houthi không công bố thương vong của họ hoặc cung cấp thông tin chi tiết về cách các cuộc đụng độ bắt đầu. Hays có tầm quan trọng đặc biệt vì khu vực này tương đối yên tĩnh kể từ lệnh ngừng bắn và vị trí gần bờ biển cũng như các tuyến hàng hải.

Căng thẳng không chỉ giới hạn ở Hodeidah. Marib, Taiz và al-Dhale cũng chứng kiến các mức độ điều quân khác nhau. Tại al-Jawf, một cuộc xáo trộn bộ lạc bắt nguồn từ tranh chấp về một ngôi nhà ở Sanaa, sau đó trở thành bài kiểm tra ảnh hưởng của Houthi và mối quan hệ của họ với các bộ lạc. Sheikh Hamad bin Rashid bin Fadgham al-Hazmi can thiệp vào tranh chấp theo phong tục bộ lạc nhưng bị Houthi giam giữ. Điều này biến sự bất bình thành một phong trào bộ lạc chống Houthi, kèm theo lời kêu gọi “nakaf bộ lạc” – một lời kêu gọi truyền thống huy động và hỗ trợ – cùng với “các cuộc ngồi al-Rayyan” – các cuộc tụ họp bộ lạc tạm thời để tập hợp những người ủng hộ. Al-Jawf nằm gần Marib và trong một khu vực quân sự và bộ lạc nhạy cảm; bất kỳ bất ổn kéo dài nào ở đây có thể mở ra một mặt trận gây áp lực bổ sung lên Houthi và làm phức tạp các tính toán của họ.

Căng thẳng trên Biển Đỏ và sân bay Sanaa

Căng thẳng cũng lan ra Biển Đỏ. Ngày 5/7, quân đội Anh cho biết một tàu chở hàng đã bị tấn công ngoài khơi Hodeidah, không gây thương vong. Không có nhóm nào nhận trách nhiệm, nhưng vụ việc xảy ra gần khu vực do Houthi kiểm soát và vào thời điểm nhóm này gia hạn các mối đe dọa liên quan đến hàng hải. Vụ tấn công cho thấy rủi ro liên tục đối với tàu thuyền khi đi qua khu vực lân cận Hodeidah và Bab al-Mandab, một trong những eo biển nhộn nhịp nhất thế giới.

Ngày 3/7, một máy bay Iran đã đến sân bay Sanaa để đón một phái đoàn Houthi tham dự lễ tang của cố Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei. Một tuần sau, chính phủ được quốc tế công nhận thông báo Iran đã nộp đơn xin vận hành chuyến bay của Mahan Air từ Tehran đến Sanaa để đưa phái đoàn Houthi về. Chính phủ bác bỏ yêu cầu và đề xuất đưa những người này về bằng máy bay do Yemenia Airways thuê. Đáp lại, một số lãnh đạo Houthi khẳng định tiếp tục các chuyến bay của Mahan Air tới Sanaa, coi đó là một phần quyền vận hành sân bay và mở các tuyến trực tiếp với thế giới bên ngoài. Do đó, tranh chấp vượt ra ngoài một chuyến bay đơn lẻ, liên quan đến vấn đề quản lý sân bay quốc tế và không phận nằm ngoài các thể chế chính phủ, cùng cuộc đấu tranh về chủ quyền và sự công nhận trên thực tế đối với thẩm quyền của Houthi tại cửa ngõ này.

Ả Rập Saudi cũng bị ảnh hưởng bởi tranh chấp. Việc vận hành tuyến trực tiếp giữa Sanaa và Tehran sẽ ảnh hưởng đến các thỏa thuận an ninh và chính trị đi kèm với việc mở cửa lại sân bay trong thời gian ngừng bắn. Riyadh coi việc mở rộng lưu lượng sân bay ngoài thỏa thuận là yếu tố củng cố mối quan hệ của Houthi với Iran gần biên giới phía nam của vương quốc. Do đó, lập trường của Riyadh gắn liền với việc giữ các chuyến bay trong khuôn khổ đã được công bố trong khi tiếp tục vận hành hãng hàng không quốc gia.

Thỏa thuận trao đổi tù nhân bị đình chỉ

Một vấn đề khác nóng lên trong những ngày qua là thỏa thuận trao đổi tù nhân và người bị giam giữ đã được đàm phán từ lâu, hiện đang bị đình trệ. Ngày 10/7, Hadi Haig, trưởng nhóm đàm phán của chính phủ về hồ sơ tù nhân và người bị bắt cóc, thông báo rằng nhóm đã nhận được thông báo từ Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế và văn phòng đặc phái viên Liên Hợp Quốc rằng Houthi từ chối thực hiện thỏa thuận vào ngày đã định và hoãn vô thời hạn. Đáp lại, người đứng đầu Ủy ban Tù nhân của Houthi, Abdulqader al-Murtada, đổ lỗi cho phía chính phủ về sự chậm trễ, cáo buộc chính phủ không tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận và từ chối thêm tên vào danh sách đã thỏa thuận. Thỏa thuận bao gồm hơn 1.600 người bị giam giữ và yêu cầu các thỏa thuận thực địa cũng như một cầu hàng không dưới sự giám sát của Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế. Bất kể trách nhiệm của mỗi bên, việc hoãn lại đặt nhóm đàm phán trước một thử thách mới và xác nhận việc tiếp tục sử dụng các hồ sơ nhân đạo như công cụ gây áp lực chính trị và quân sự.

Tác động khu vực và triển vọng

Các diễn biến khu vực đã tác động trực tiếp đến Yemen. Cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran và căng thẳng giữa Houthi với Ả Rập Saudi đã làm giảm khả năng kiểm soát leo thang của các bên Yemen và gia tăng ảnh hưởng của các tính toán bên ngoài lên tiến trình xung đột. Điều này cho Houthi thêm dư địa chính trị và quân sự để hành động, trong khi chính phủ gặp khó khăn trong việc khẳng định sự hiện diện có chủ quyền của mình. Ả Rập Saudi muốn kiềm chế mối đe dọa từ Houthi trong khi vẫn bảo toàn những thành quả của việc giảm leo thang. Về phần mình, Houthi đặt cược vào việc kết hợp hành động quân sự với áp lực về sân bay, tù nhân và hồ sơ hàng hải để giành được sự công nhận rộng rãi hơn đối với thẩm quyền của họ và mối quan hệ trực tiếp với Iran.

Những diễn biến này phản ánh sự mong manh của tiến trình giảm leo thang và áp lực chính trị, quân sự ngày càng tăng. Các cuộc đụng độ hạn chế và điều quân có khả năng tiếp diễn, với mỗi bên sử dụng đòn bẩy mà họ có để gây áp lực. Cho đến nay, chưa có bằng chứng về quyết định tham gia vào một cuộc đối đầu toàn diện, nhưng các cuộc tấn công lặp đi lặp lại và các cuộc đàm phán chệch hướng có thể chấm dứt tình trạng tương đối yên tĩnh kể từ năm 2022. Nguy cơ đối đầu sẽ vẫn tồn tại chừng nào nguyên nhân gốc rễ của cuộc chiến chưa được giải quyết và chừng nào các bên còn sử dụng vũ khí để áp đặt tầm nhìn và cải thiện vận may chính trị của mình.

Theo Al Jazeera

Ảnh: Nothing Ahead / Pexels