Sóng nhiệt tấn công châu Âu: Kinh tế có thể giảm 1%, lạm phát thực phẩm tăng 0,7 điểm phần trăm

Đợt sóng nhiệt dữ dội đang quét qua nhiều khu vực châu Âu, với nhiệt độ tại hàng loạt thành phố vượt ngưỡng 40°C, phá vỡ các kỷ lục lịch sử. Hiện tượng thời tiết cực đoan này không chỉ gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân, mà còn đặt ra những thách thức nghiêm trọng cho nền kinh tế khu vực. Theo phân tích của Viện Nghiên cứu Kinh tế Đầu tư Dai-ichi Life (Nhật Bản), tác động tiêu cực dự kiến sẽ lan rộng từ tiêu dùng, du lịch, nông nghiệp đến năng lượng và logistics.

Nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của đợt nắng nóng

Nguyên nhân trực tiếp của đợt sóng nhiệt được xác định là do khối không khí nóng từ Bắc Phi (sa mạc Sahara) tràn vào châu Âu, kết hợp với hiện tượng “Omega Block” – một cấu trúc khí áp hình chữ Omega (Ω) khiến các vùng áp cao bị mắc kẹt tại một khu vực trong thời gian dài. Điều này tạo ra hiệu ứng “vòm nhiệt” (heat dome), giữ chặt không khí nóng và khiến nhiệt độ tăng cao liên tục. Nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha đã ghi nhận mức nhiệt kỷ lục, gây ra hàng loạt hệ lụy.

Tác động đến kinh tế: Tiêu dùng, du lịch và sản xuất bị ảnh hưởng

Mặc dù một số ngành như đồ uống giải khát và điều hòa không khí có thể hưởng lợi, nhưng nhìn chung, sóng nhiệt gây ra nhiều tác động tiêu cực hơn. Người dân hạn chế ra ngoài, kéo theo sự sụt giảm doanh thu của các nhà hàng, cửa hàng bán lẻ và ngành du lịch. Nông nghiệp bị thiệt hại nặng nề do cây trồng chết khô, trong khi nhu cầu điện tăng vọt làm dấy lên lo ngại về lạm phát. Nước sông xuống thấp gây khó khăn cho vận tải thủy, đặc biệt là trên các tuyến đường huyết mạch như sông Rhine. Sức khỏe người lao động bị ảnh hưởng, năng suất lao động giảm sút.

Tại Pháp, đã có hơn 1.000 ca tử vong vượt mức (excess deaths) được báo cáo. Nhiệt độ nước sông tăng cao khiến các nhà máy điện hạt nhân không thể sử dụng đủ nước làm mát, buộc phải giảm công suất. Tại Đức, đường sắt phải hủy bỏ nhiều chuyến tàu, áp dụng giới hạn tốc độ và cháy rừng đã xảy ra. Italy hứng chịu hạn hán, ảnh hưởng đến mùa màng và sản xuất thủy điện.

Hậu quả dài hạn: GDP có thể giảm tới 1,5% trong 2 năm

Nghiên cứu của Climate Analytics (Đức) dựa trên dữ liệu hộ gia đình châu Âu giai đoạn 2004-2022 cho thấy, khi sóng nhiệt và hạn hán xảy ra đồng thời, thu nhập trung bình của các hộ gia đình giảm khoảng 3%. Tác động nặng nề hơn đối với người nghèo, làm gia tăng bất bình đẳng và đẩy hàng triệu người vào nguy cơ đói nghèo. Nếu không có các biện pháp hiệu quả, đến năm 2100, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng 2,7°C, khiến thu nhập trung bình của các hộ gia đình châu Âu giảm tới 27%.

Một nghiên cứu khác của Usman, Fernández & Parker (2025) chỉ ra rằng tác động tiêu cực của sóng nhiệt có thể kéo dài tới 2 năm, với GDP của khu vực bị ảnh hưởng giảm khoảng 1,5%. Hạn hán và lũ lụt còn gây hậu quả nặng nề hơn, kéo dài tới 4 năm, với GDP giảm lần lượt khoảng 3% cho mỗi loại hình. Nguyên nhân của sự suy giảm kéo dài là do sự bất ổn định từ thời tiết cực đoan, mất thu nhập, di cư khỏi các vùng bị ảnh hưởng, dẫn đến suy giảm hoạt động kinh tế và việc làm, kìm hãm tăng trưởng tiềm năng.

Áp lực lạm phát và thách thức cho chính sách tiền tệ

Biến đổi khí hậu gây ra áp lực lạm phát, đặt ra bài toán khó cho các ngân hàng trung ương. Thống đốc Swati Dhingra của Ngân hàng Trung ương Anh (BOE) trong bài phát biểu ngày 24/6/2026 đã chỉ ra rằng, các hiện tượng thời tiết cực đoan làm tăng áp lực lạm phát chủ yếu thông qua việc giảm sản lượng lương thực. Tác động này mang tính phi tuyến tính: khi tình hình trở nên nghiêm trọng, hiệu ứng đẩy lạm phát tăng theo cấp số nhân. Rủi ro khí hậu cũng lan truyền qua thị trường hàng hóa toàn cầu và chuỗi cung ứng, khiến các nước phát triển cũng không thể tránh khỏi.

Việc tăng lãi suất để đối phó với cú sốc cung tạm thời có thể vô tình kìm hãm sản xuất và việc làm. Tuy nhiên, nếu xuất hiện các dấu hiệu của hiệu ứng thứ cấp (secondary effects) thông qua tiền lương, kỳ vọng lạm phát và định giá, thì cần có các biện pháp chính sách mạnh mẽ hơn để ngăn chặn lạm phát lan rộng và dai dẳng.

Quy mô tác động phụ thuộc vào nhiều yếu tố

Mức độ ảnh hưởng của đợt sóng nhiệt hiện tại lên tăng trưởng kinh tế và lạm phát phụ thuộc vào nhiều yếu tố: thời điểm xảy ra (có trùng với mùa thu hoạch, mùa du lịch cao điểm, thời kỳ nhu cầu điện đỉnh hay không), phạm vi địa lý (có đồng thời ảnh hưởng đến các nước lớn như Đức và Pháp hay không), sự xuất hiện của các thảm họa tự nhiên khác như hạn hán (ảnh hưởng đến nông nghiệp, vận tải sông, sản xuất điện hạt nhân), các chính sách ứng phó (trợ cấp điện, hỗ trợ nông dân) và tính dai dẳng của áp lực lạm phát (liệu tiền lương, kỳ vọng lạm phát và việc chuyển chi phí có lan rộng hay không).

Hiện tại, rất khó để đưa ra một con số định lượng chính xác. Tuy nhiên, ECB ước tính rằng đợt sóng nhiệt năm 2025 đã khiến hoạt động kinh tế của khu vực đồng euro giảm khoảng 1%, và đợt sóng nhiệt năm 2022 đã đẩy giá thực phẩm trong khu vực tăng thêm 0,7 điểm phần trăm.

Ảnh: Fatih Turan / Pexels