Ngày 31/7/2026, hàng nghìn người di cư từ Morocco tràn vào Ceuta, đưa Ceuta và Melilla vào tâm điểm căng thẳng Tây Ban Nha – Morocco. Hai thành phố Tây Ban Nha ở Bắc Phi này là biên giới trên bộ duy nhất của Liên minh châu Âu (EU) với châu Phi.
Vì sao làn sóng người di cư vào Ceuta bùng lên thời điểm này?
Ceuta nằm trên bờ biển phía bắc châu Phi, bị lãnh thổ Morocco bao quanh nhưng do Tây Ban Nha quản lý. Cùng với Melilla gần đó, hai thành phố thuộc EU, nên vào Ceuta hay Melilla cũng có nghĩa là vào EU; đây là một trong số ít nơi có thể tới lãnh thổ EU bằng đường bộ và trở thành điểm tụ hội mỗi khi dòng người hướng tới châu Âu tăng.
Đợt tăng đột biến lần này được giới chức Tây Ban Nha và Morocco liên hệ với một phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha. Tòa án xác định thủ tục 'trả về ngay' – cho phép trả lại một số người di cư ngay tại biên giới – không thể áp dụng với người bị chặn trên biển khi cố bơi vào hai thành phố, mà chỉ áp dụng với người vượt qua hàng rào vật lý như tường biên giới. Phán quyết không tạo quyền tự động ở lại Tây Ban Nha, cũng không hợp pháp hóa việc nhập cảnh trái phép, nhưng một số người di cư hiểu rằng việc bị trả về ngay sau khi tới lãnh thổ Tây Ban Nha bằng đường biển sẽ khó hơn.
Ngoài phán quyết, các chuyên gia di cư còn nêu áp lực di cư tổng thể và thông tin sai lệch lan truyền trong mạng lưới người di cư lẫn tổ chức đưa người trái phép. Vụ việc cho thấy quyết định pháp lý về quy trình biên giới có thể nhanh chóng thay đổi nhận thức tại một trong những đường biên giới được giám sát chặt chẽ nhất châu Âu.
Hợp tác di cư lâu nay gắn chặt với quan hệ Tây Ban Nha – Morocco. Madrid phụ thuộc nhiều vào sự hợp tác của Rabat để quản lý các tuyến di cư, còn việc Morocco kiểm soát dòng người hướng tới châu Âu khiến quản lý biên giới thành yếu tố quan trọng trong quan hệ với cả Tây Ban Nha lẫn EU.
Năm 2021, hàng nghìn người di cư đã vào Ceuta trong lúc căng thẳng sau khi Tây Ban Nha cho phép Brahim Ghali, lãnh đạo Mặt trận Polisario – tổ chức đòi độc lập cho Tây Sahara – sang điều trị y tế. Tây Sahara được Morocco coi là một phần lãnh thổ, có vị thế cuối cùng chưa được giải quyết trong tiến trình chính trị do Liên Hợp Quốc dẫn dắt.
Madrid giải thích quyết định tiếp nhận Ghali vì lý do nhân đạo, còn Rabat coi đây là bước thụt lùi ngoại giao. Tây Ban Nha cáo buộc Morocco nới lỏng kiểm soát biên giới; phía Morocco bác bỏ gợi ý rằng nước này phải đóng vai trò lính gác biên giới cho châu Âu.
Địa vị pháp lý của Ceuta và Melilla là gì?
Theo khuôn khổ pháp lý quốc tế hiện hành, Ceuta và Melilla là lãnh thổ nằm dưới chủ quyền của Tây Ban Nha. Tây Ban Nha thực hiện toàn quyền hành chính và quản lý nhà nước tại hai thành phố; chúng được đại diện trong hệ thống chính trị Tây Ban Nha và thuộc EU. Cả hai không nằm trong danh sách Lãnh thổ phi tự quản của Liên Hợp Quốc – danh mục dành cho vùng lãnh thổ chưa thực hiện quyền tự quyết thông qua phi thực dân hóa – nên không thuộc tiến trình phi thực dân hóa của Liên Hợp Quốc.
Chưa có phán quyết của tòa án quốc tế hay nghị quyết của Liên Hợp Quốc xác định chủ quyền đối với Ceuta và Melilla. Đây là điểm khác biệt chính so với Tây Sahara: vùng này vẫn nằm trong danh sách Lãnh thổ phi tự quản và là đối tượng của tiến trình chính trị riêng do Liên Hợp Quốc bảo trợ, còn Ceuta và Melilla được quốc tế đối xử như lãnh thổ thuộc chủ quyền Tây Ban Nha. Madrid coi câu hỏi chủ quyền đã được giải quyết, rằng hai thành phố không phải thuộc địa mà là bộ phận hội nhập đầy đủ của nhà nước Tây Ban Nha. Morocco bác bỏ cách diễn giải này, lập luận rằng vị trí trên lục địa châu Phi và mối liên hệ lịch sử với Bắc Phi khiến hai thành phố cần được nhìn nhận khác với các thành phố Tây Ban Nha khác.
Vì sao Morocco vẫn đòi chủ quyền với Ceuta và Melilla?
Tranh chấp bắt nguồn từ lịch sử lâu dài của khu vực tây Địa Trung Hải. Eo biển Gibraltar từng kết nối châu Âu và châu Phi thay vì chia tách hai lục địa; quân đội, thương nhân, văn hóa và tôn giáo qua lại trong nhiều thế kỷ. Vào thời trung cổ, các triều đại Hồi giáo có gốc từ khu vực nay là Morocco, gồm Almoravids và Almohads, trị vì nhiều vùng rộng lớn ở bán đảo Iberia, để lại dấu ấn trong kiến trúc, ngôn ngữ và di sản Tây Ban Nha.
Về sau, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha thiết lập các cứ điểm dọc bờ biển Bắc Phi. Bồ Đào Nha chiếm Ceuta năm 1415; sau khi Liên minh Iberia giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha kết thúc năm 1640, Ceuta tiếp tục nằm dưới sự cai trị của Tây Ban Nha. Melilla nằm dưới sự kiểm soát của Tây Ban Nha từ năm 1497. Tây Ban Nha dùng lịch sử quản lý lâu dài cùng quyền công dân và hội nhập hiến pháp để khẳng định hai thành phố là một phần của Tây Ban Nha; Morocco nhìn nhận các lãnh thổ do châu Âu kiểm soát ở đất liền châu Phi là di sản của thời kỳ bành trướng châu Âu.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1415 | Bồ Đào Nha chiếm Ceuta. |
| 1497 | Melilla nằm dưới sự kiểm soát của Tây Ban Nha. |
| 1640 | Liên minh Iberia kết thúc, Ceuta vẫn thuộc Tây Ban Nha. |
| 2021 | Hàng nghìn người di cư tràn vào Ceuta giữa lúc căng thẳng Tây Ban Nha – Morocco. |
| 31/7/2026 | Hàng nghìn người di cư từ Morocco vào Ceuta. |
Vì sao Ceuta và Melilla quan trọng và liệu tranh chấp có hồi kết?
Với Tây Ban Nha, hai thành phố là lãnh thổ có chủ quyền, là sự mở rộng trực tiếp của nhà nước Tây Ban Nha vào Bắc Phi. Với EU, đây là biên giới trên bộ duy nhất với châu Phi, nên đứng giữa các cuộc tranh luận về di cư, an ninh biên giới và hợp tác với nước láng giềng. Với Morocco, hai thành phố gắn với câu hỏi chủ quyền lãnh thổ rộng hơn, dù Rabat vẫn duy trì hợp tác chặt chẽ với Madrid về di cư, thương mại và an ninh. Chính tổ hợp lợi ích này khiến diễn biến ở Ceuta và Melilla nhanh chóng mang tầm khu vực.
Về khả năng giải quyết, chưa có dấu hiệu cho thấy Tây Ban Nha hay Morocco muốn mở lại đàm phán chính thức về chủ quyền. Tây Ban Nha khẳng định địa vị của Ceuta và Melilla không thể đàm phán; Morocco vẫn duy trì tuyên bố chủ quyền nhưng trong những năm gần đây thường ưu tiên hợp tác thực chất với Tây Ban Nha hơn là đối đầu trực diện. Vì vậy, tranh chấp có xu hướng tái xuất hiện gián tiếp trong các giai đoạn căng thẳng chính trị, bất đồng ngoại giao hoặc áp lực di cư gia tăng.
Vụ việc tại Ceuta cho thấy thách thức trước mắt vẫn mang tính nhân đạo: quản lý di cư đồng thời bảo vệ quyền và sự an toàn của người đang tìm cách tới châu Âu. Di cư có thể là cú kích hoạt khủng hoảng, nhưng phản ứng của hai nước còn bị định hình bởi chính sách biên giới, quan hệ Tây Ban Nha – Morocco, diễn biến pháp lý và một tranh chấp chủ quyền dai dẳng. Chừng nào áp lực di cư và tranh chấp chủ quyền còn tiếp diễn, Ceuta và Melilla vẫn là một trong những điểm nóng nhạy cảm nhất ven Địa Trung Hải.
Theo Al Jazeera
Ảnh: Marolyn Dudfield / Pexels
