Bệnh nhân sốt rét ác tính suýt tử vong vì miền Nam hết artesunate

Tối 23/7/2026, một người đàn ông 30 tuổi mắc sốt rét ác tính được chuyển tới Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM trong tình trạng nguy kịch, trong khi toàn miền Nam không còn một liều artesunate – thuốc tiêm duy nhất được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo điều trị sốt rét nặng. Ca bệnh chỉ được cứu sống nhờ cuộc tiếp sức xuyên đêm hơn 1.700 km từ Hà Nội vào TP.HCM; bệnh nhân đã hồi phục.

Ca sốt rét ác tính suýt tử vong vì hết thuốc tối 23/7

Bệnh nhân – người từng làm việc tại Nigeria – được chuyển từ Bệnh viện Thống Nhất đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM trong tình trạng xấu đi nhanh. Sốt rét ác tính có thể diễn tiến chỉ trong 24 giờ từ sốt cao sang sốt rét thể não, suy hô hấp cấp và suy đa tạng, nên việc điều trị không thể chậm trễ.

Nhân viên bệnh viện tìm kiếm mọi kênh cung ứng trong khu vực nhưng không có thuốc. Bệnh viện Bạch Mai ở Hà Nội, cách TP.HCM hơn 1.700 km (1.056 dặm), là một trong số ít nơi còn giữ artesunate. Một tình nguyện viên của phòng công tác xã hội đã tới Bạch Mai lấy thuốc và đưa ra sân bay quốc tế Nội Bài; tổ bay Vietnam Airlines đồng ý mang thuốc vào Nam như kiện hành lý xách tay trên chuyến bay lúc 19h.

Máy bay hạ cánh khoảng 21h15 tại sân bay Tân Sơn Nhất, nơi xe đón và nhân viên dược trực đã được bố trí sẵn. Đến 22h, artesunate về tới Khoa Truyền nhiễm Việt – Anh và việc điều trị bắt đầu ngay. Bệnh nhân hồi phục sau đó, lãnh đạo bệnh viện xác nhận ngày 10/8/2026.

Vì sao miền Nam cạn kiệt artesunate?

Số liệu của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương cho thấy Việt Nam chỉ ghi nhận 246 ca sốt rét trên toàn quốc trong năm 2025, không có tử vong, giảm hơn 30% so với năm trước và thấp hơn rất nhiều so với 1,67 triệu ca lâm sàng năm 1991. TP.HCM được công nhận đã loại trừ sốt rét từ năm 2020; trong những tháng đầu năm 2026, cả nước chỉ có 25 ca, không ghi nhận tử vong.

Thành công này lại là nguyên nhân trực tiếp của sự khan hiếm. Bệnh viện công mua phần lớn thuốc qua đấu thầu cạnh tranh dựa trên nhu cầu dự kiến; artesunate là thuốc tiêm WHO xác định là điều trị đầu tay duy nhất cho sốt rét nặng ở người lớn và trẻ em, được đặt mua theo nhu cầu. Khi ca sốt rét tại miền Nam tiến về 0, bệnh viện không có lý do dịch tễ để đặt mua artesunate.

Đây không phải thất bại do tham nhũng hay ngân sách, mà là lỗi thiết kế hệ thống: mô hình mua sắm theo nhu cầu không thể duy trì nguồn cung thuốc cứu mạng khi gánh nặng bệnh đã giảm thành công. Việt Nam hiện chưa có cơ chế dự trữ quốc gia dành riêng cho kịch bản này.

Rủi ro sốt rét nhập khẩu từ châu Phi ngày càng rõ

Bệnh nhân trong vụ việc không nhiễm bệnh tại TP.HCM, nơi không có lây truyền sốt rét tại chỗ; ký sinh trùng đến từ Nigeria. Đây là nhóm nguy cơ đã được ghi nhận: người lao động và du khách Việt Nam trở về từ châu Phi hạ Sahara, nơi Plasmodium falciparum còn lưu hành và ngày càng kháng thuốc.

Năm 2024, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM đã điều trị hàng chục ca sốt rét nhập khẩu từ châu Phi. Tháng 7/2026, Bệnh viện Bạch Mai tại Hà Nội điều trị cho hai ca sốt rét nặng từ người trở về từ Angola và Guinea, đồng thời được WHO tặng 150 liều artesunate vì kho thuốc gần như không đủ. Các bác sĩ Bạch Mai từng cảnh báo nhiều lần về nguy cơ sốt rét nhập khẩu khi người lao động trở về từ Angola, Cameroon, Bờ Biển Ngà và các nước châu Phi hạ Sahara khác.

Sự chênh lệch nằm ở chỗ hệ thống mua sắm dựa vào gánh nặng bệnh trong nước: TP.HCM không có lây truyền tại chỗ nên kế hoạch mua artesunate gán nhu cầu bằng 0 hoặc gần 0, trong khi sân bay quốc tế của thành phố đón hàng chục nghìn khách từ châu Phi mỗi năm. Triệu chứng ban đầu giống cúm, dễ bị chẩn đoán nhầm ở đô thị không còn lưu hành bệnh, và điều trị chậm làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong.

Cải cách đấu thầu chưa vá được lỗ hổng, bài học từ quốc tế

Luật Đấu thầu 2023, có hiệu lực từ tháng 1/2024, được thiết kế để tinh gọn quy trình và giải quyết tình trạng tê liệt mua sắm mà Bộ Y tế thừa nhận đang ảnh hưởng tới việc cấp thuốc của bệnh viện. Một thông tư năm 2024 mở rộng đàm phán giá với hơn 600 loại thuốc; bản sửa đổi Luật Đấu thầu sau đó cũng cho phép khoa dược bệnh viện tự mua trực tiếp một số thuốc không qua đấu thầu trong một số trường hợp. Nhưng không cải cách nào tạo ra kho dự trữ quốc gia cho thuốc hiếm thiết yếu.

Bộ Y tế từng thừa nhận khoảng trống này, ghi nhận tình trạng bệnh viện báo cáo các gói thầu thuốc hiếm không có nhà thầu hoặc thuốc không có trên thị trường. Với artesunate, vấn đề không phải nhà cung cấp không đáp ứng được mà là bệnh viện không đặt hàng vì mô hình nhu cầu nói rằng không cần. Bác sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Bệnh viện Mắt TP.HCM, từng nhận xét hồi tháng 5/2024: “Cơn đau đầu lớn nhất của tự chủ bệnh viện là mua sắm. Các nghị định và thông tư đã giúp xử lý một số vấn đề về đấu thầu trong y tế, nhưng chưa giải quyết hết.”

Tổ chức Y tế Liên Mỹ (PAHO) vận hành một kho khu vực duy trì lượng dự trữ tối thiểu artesunate tiêm và phác đồ phối hợp artemisinin cho các nước Mỹ Latinh và Caribe, kể cả nước đã được chứng nhận loại trừ sốt rét. Christopher Lim, Giám đốc Quỹ Chiến lược của PAHO, nói: “Ngay cả ở những quốc gia đã được chứng nhận loại trừ sốt rét, việc đảm bảo lượng thuốc dự trữ tối thiểu là rất quan trọng để ngăn bệnh tái lập.” Nguồn cung artesunate toàn cầu cũng mong manh: nhiều năm chỉ có một nhà sản xuất đáp ứng được sản lượng lớn; một nhà sản xuất thứ hai mới được bổ sung vào chuỗi cung ứng WHO tiền thẩm định.

Bối cảnh

Việt Nam từng ghi nhận 1,67 triệu ca sốt rét lâm sàng năm 1991, nhưng liên tục giảm mạnh nhờ các chương trình phòng chống. Chính sự thành công đó khiến bệnh viện miền Nam ngừng đặt mua artesunate, vì mô hình dự báo nhu cầu đúng khi gánh bệnh tật gần bằng 0. Gần như chắc chắn bệnh viện sẽ tiếp nhận thêm bệnh nhân sốt rét ác tính trước khi kế hoạch 2026-2030 được hoàn thiện, và câu hỏi đặt ra là liệu hệ thống có cần thêm một ca tiếp sức 1.700 km nữa hay không.

Chiến lược loại trừ sốt rét 2026-2030 với hỗ trợ của WHO đang được xây dựng; văn phòng WHO tại Việt Nam đang tuyển chuyên gia tư vấn giúp Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương hoàn thiện kế hoạch. Việc có đưa dự trữ artesunate vào chiến lược hay không vẫn là câu hỏi mở.

Theo Tech Times

Ảnh: Jimmy Chan / Pexels