Aramco và World Cup 2026: Bóng ma ô nhiễm đè nặng lên Port Arthur

Port Arthur, Texas, là một cộng đồng 55.000 dân nằm cách Houston 100 dặm về phía đông. Nơi đây được mệnh danh là thành phố nghèo nhất Texas với thu nhập trung bình hộ gia đình chỉ 27.700 USD và giá trị nhà ở 49.800 USD, gần 30% dân số sống dưới chuẩn nghèo. Nhưng điều đáng báo động hơn cả là tình trạng sức khỏe: tỷ lệ ung thư vượt xa mức trung bình của bang, đặc biệt ở cộng đồng da màu, với tỷ lệ tử vong do ung thư cao hơn 40% so với phần còn lại của Texas. Tỷ lệ hen suyễn ở trẻ em ước tính gần gấp đôi trung bình toàn quốc, và các bệnh về tim mạch, da liễu cũng phổ biến.

Nhà máy lọc dầu Motiva: 'Quả bom hẹn giờ' giữa lòng thành phố

Phía sau những ngôi nhà gỗ khiêm tốn của Port Arthur là một tổ hợp thép khổng lồ với đường ống, bể chứa và ống khói: nhà máy lọc dầu Motiva, theo một số thước đo là lớn nhất nước Mỹ. Cơ sở này rộng 3.600 mẫu Anh, có công suất lọc 654.000 thùng dầu thô mỗi ngày. Từ năm 2017, Aramco – tập đoàn dầu mỏ quốc gia Saudi Arabia – trở thành chủ sở hữu duy nhất của nhà máy.

Người dân Port Arthur sống trong nỗi lo thường trực về các chất ô nhiễm. Khí thải benzen – chất gây ung thư cao – ở đây thuộc hàng cao nhất nước Mỹ. Metan, CO2, hydro sulfua và lưu huỳnh dioxit cũng là những chất ô nhiễm thường xuyên. Mặc dù có quy định giới hạn khí thải của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA), các vi phạm diễn ra thường xuyên. Năm 2026, Motiva bị phạt khoảng 9.900 USD vì một vụ rò rỉ lưu huỳnh dioxit trái phép năm 2023; tháng 7 năm ngoái, họ nhận mức phạt 43.000 USD cho một vụ tương tự lớn hơn. Năm 2022, mức phạt 214.000 USD được đưa ra, phần lớn do rò rỉ nước ô nhiễm sau khi một đập tràn tràn. Tháng 3 vừa qua, một vụ nổ tại nhà máy Valero – nằm cạnh Motiva – được báo cáo đã giải phóng hơn 157.000 pound hóa chất vào không khí trong 10 ngày.

Người dân kêu cứu: 'Họ đã giết chúng tôi suốt đời'

Jamal Johnson, một cư dân sống gần nhà máy, kể về gia đình mình: ông nội và dì chết vì ung thư, chú chết vì biến chứng ALS (bệnh thần kinh vận động). Anh nói: 'Họ đã thải ra tất cả những khí độc này, lúc nào cũng vậy. Thật tồi tệ.' Greg Richard, một cư dân khác, gọi nơi đây là 'địa ngục trần gian'. Ông tốt nghiệp kỹ sư cơ khí năm 1977 nhưng không thể tìm được việc làm tại các nhà máy địa phương, phải chuyển đến Florida làm việc cho một công ty hàng không vũ trụ. Ông cho rằng các nhà máy có 'lịch sử đáng buồn' trong việc tuyển dụng người da màu.

Hilton Kelley, một nhà hoạt động môi trường lớn lên ở Port Arthur, trở về năm 2001 và giành giải thưởng Goldman cho những nỗ lực của mình. Ông liệt kê hàng loạt bạn học chết vì ung thư khi còn trẻ: Jennifer Benson (25 tuổi, sống cách Motiva hai dãy nhà), Darlene Ford, John Lando, Eddie Brown – 'ung thư, ung thư, ung thư'. Kelley kể rằng các trường tiểu học có tủ đựng tới 30-40 máy phun khí dung cho trẻ em bị hen suyễn. Một phụ nữ khác cho biết cô đã từ bỏ việc trồng rau ngoài trời vì lớp màng bám trên sản phẩm.

Bất công môi trường và sự vắng mặt của Aramco

John Beard Jr, cựu công nhân nhà máy lọc dầu và là người sáng lập Mạng lưới Hành động Cộng đồng Port Arthur (Pacan), mô tả tình trạng này là 'phân biệt chủng tộc về môi trường'. Các gia đình da màu mua nhà ở phía tây thành phố trong thời kỳ phân biệt chủng tộc (Jim Crow) đến nay không còn nơi nào để đi. Ông tính toán rằng vì ô nhiễm hóa dầu, giá trị ngôi nhà 100.000 USD đã mất đi 40.000 USD. Một ngôi nhà đối diện đang rao bán 175.000 USD nhưng bỏ trống gần 4 năm. Một số cư dân cho rằng Motiva lợi dụng tình trạng này để mua lại tài sản với giá rẻ, nhằm mở rộng nhà máy. Johnson nói: 'Họ muốn chúng tôi biến khỏi đây. Họ muốn biến khu này thành đất nhà máy lọc dầu.'

Trong khi đó, Aramco là 'đối tác toàn cầu chính' của FIFA từ năm 2024 và là nhà tài trợ năng lượng độc quyền của World Cup 2026. Hình ảnh của hãng xuất hiện khắp nơi trên truyền hình, quảng cáo sân cỏ, màn hình sân vận động và tại 'Aramco Arena' trong lễ hội người hâm mộ ở Houston. Nhưng tại Port Arthur, cách Houston 100 dặm, không có ánh đèn hay trang trí nào. Beard đặt câu hỏi: 'Aramco hay FIFA ở đâu trên sân bóng của chúng tôi? Họ chẳng có mặt gì cả. Nếu họ quan tâm đến bóng đá đến vậy, tại sao không làm gì đó ngay nơi họ đang kinh doanh?' Ông gọi số tiền tài trợ là 'máu' và kêu gọi FIFA đến thăm Port Arthur để thấy tác động thực sự của Aramco.

Những tín hiệu tích cực hiếm hoi

Mặc dù vậy, Kelley ghi nhận rằng Motiva đã bắt đầu cải tạo một số tòa nhà trung tâm thành phố có nguy cơ bị phá bỏ, bao gồm khách sạn Hotel Sabine, với mục đích để người dân địa phương sử dụng. Ông tin rằng Motiva đã có những bước tiến trong việc cải thiện quan hệ cộng đồng, nhưng vẫn còn rất xa mới đáp ứng được nhu cầu. Tuy nhiên, đối với nhiều cư dân, cuộc sống vẫn là một cuộc chiến sinh tồn hàng ngày giữa ô nhiễm và bệnh tật.

Theo The Guardian

Ảnh: SatyaPrem / Pixabay