Viện trợ quân sự Israel: Quốc hội Mỹ tính loại bỏ dần 3,8 tỷ USD/năm, thay bằng đối tác quốc phòng

Quốc hội Mỹ đang xem xét loại bỏ dần khoản viện trợ quân sự Israel 3,8 tỷ USD/năm khi biên bản ghi nhớ song phương hết hạn vào năm 2028, thay vào đó là cơ chế đối tác công nghệ quốc phòng được đề xuất trong dự luật NDAA trị giá 1,15 nghìn tỷ USD. Hạ viện Mỹ đã thông qua NDAA ngày 22/7/2026 cùng toàn bộ điều khoản nêu trên, trong khi Thượng viện chưa bỏ phiếu về dự luật. Động thái diễn ra giữa lúc công chúng Mỹ ngày càng phản đối việc chi hàng tỷ USD tiền thuế cho Israel – quốc gia hứng chịu chỉ trích toàn cầu vì ném bom Gaza và chiến dịch quân sự tại Lebanon.

Khoản viện trợ hiện tại nằm trong biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Israel, vốn được gia hạn qua nhiều giai đoạn trong nhiều thập kỷ. Israel là nước nhận hỗ trợ an ninh lớn nhất của Mỹ kể từ khi thành lập năm 1948. Một số nghị sĩ đề xuất giảm dần viện trợ trực tiếp, đồng thời đưa vào NDAA điều khoản tạo dựng quan hệ đối tác công nghệ quốc phòng bền chặt hơn giữa hai nước.

Viện trợ quân sự Israel sắp được thay thế bằng cơ chế nào?

Cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ đều đưa các điều khoản tương tự vào bản NDAA của mình. Theo bản Hạ viện, Bộ trưởng Quốc phòng phải chỉ định một cơ quan điều hành để thúc đẩy hợp tác công nghệ quốc phòng Mỹ – Israel, gồm nghiên cứu song phương, phát triển và đồng sản xuất vũ khí cùng công nghệ trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), an ninh mạng và nhiều lĩnh vực khác. Bản Thượng viện yêu cầu Bộ trưởng Quốc phòng, sau khi tham vấn Bộ trưởng Quốc phòng Israel, thành lập sáng kiến công nghệ quốc phòng song phương nhằm đẩy nhanh nghiên cứu chung, mua sắm và sản xuất công nghệ quân sự.

Các điều khoản này không thành lập bộ chỉ huy quân sự chung, không chuyển giao quyền kiểm soát quân đội và không độc lập cho phép viện trợ quân sự. Chúng được xây dựng dựa trên Đạo luật FUTURES, do Thượng nghị sĩ Ted Budd (Cộng hòa, North Carolina) và Kirsten Gillibrand (Dân chủ, New York) giới thiệu tại Thượng viện cùng các dân biểu Ronny Jackson (Cộng hòa, Texas) và Don Davis (Dân chủ, North Carolina) tại Hạ viện. Các dự luật lưỡng đảng này được đưa ra hồi đầu năm 2026 và chưa được thông qua. Dân biểu Jackson hồi tháng 2/2026 nhấn mạnh đạo luật “bảo đảm lợi thế cạnh tranh của Mỹ trong công nghệ quốc phòng”.

Thượng viện cũng đang xem xét Đạo luật Ủy quyền Tình báo Thượng viện (Senate Intelligence Authorization Act), theo đó mở rộng chia sẻ tình báo với Israel về khủng bố, an ninh mạng, các mối đe dọa tên lửa và nhiều lĩnh vực khác, trừ những vùng nhạy cảm đặc thù của an ninh quốc gia Mỹ. Dự luật còn mở rộng hợp tác tình báo với các nước ký Abraham Accords – nhóm thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa một số quốc gia Arab với Israel.

Vì sao Mỹ chuyển từ viện trợ trực tiếp sang hợp tác quốc phòng?

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu công khai ủng hộ việc chuyển từ viện trợ trực tiếp sang đối tác quốc phòng. Hồi tháng 5/2026, ông nói trên chương trình 60 Minutes rằng muốn “giảm xuống 0” hỗ trợ tài chính của Mỹ dành cho Israel. Đại sứ Mỹ tại Israel Mike Huckabee hồi tháng 6/2026 tuyên bố biên bản ghi nhớ tiếp theo “chấm dứt viện trợ và dựa trên thương mại”. Bộ Quốc phòng Israel xác nhận Huckabee đã đàm phán với quan chức nước này về khuôn khổ hợp tác an ninh mới thay thế biên bản hiện tại.

Dân biểu Marlin Stutzman (Cộng hòa, Indiana) dẫn đầu nỗ lực riêng cùng mục tiêu: nghị quyết không ràng buộc giới thiệu hồi tháng 6/2026 kêu gọi chấm dứt viện trợ trực tiếp trong vòng 10 năm và chuyển sang “hợp tác quốc phòng lẫn nhau và đầu tư kinh tế chung”. Stutzman, người ủng hộ mạnh mẽ chương trình nghị sự “America First” của Tổng thống Donald Trump, nói đề xuất sẽ đưa chính sách Mỹ từ trạng thái “viện trợ quân sự cho Israel” sang “quan hệ thương mại để hai bên hỗ trợ nhau về quân sự và kinh tế”. Netanyahu đã viết thư ủng hộ, cho rằng “đã đến lúc chuyển từ nước nhận viện trợ sang đối tác”.

Sức ép thay đổi còn đến từ sự chia rẽ trong nội bộ Đảng Dân chủ – chính đảng vốn ủng hộ viện trợ quân sự cho Israel trong nhiều năm. Ngày 15/7/2026, 27 dân biểu Dân chủ tại Hạ viện ra tuyên bố chung phản đối khoản 3,3 tỷ USD tài trợ quân sự trực tiếp bổ sung cho Israel. Cùng ngày, 103 dân biểu Dân chủ bỏ phiếu ủng hộ tu chính án của dân biểu Thomas Massie (Cộng hòa, Kentucky) nhằm loại bỏ khoản tài trợ này khỏi dự luật chi tiêu Bộ Ngoại giao, dù tu chính án thất bại với tỷ lệ phiếu 104-314. Một nhóm nhỏ nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối “America First” cũng phản đối viện trợ, nhất là khi chi phí cuộc chiến chống Iran ngày càng lớn.

Trên thực tế, Mỹ và Israel vốn đã có quan hệ quốc phòng chặt chẽ. Mỹ chi hàng tỷ USD hỗ trợ hệ thống phòng không Iron Dome, với linh kiện được đồng sản xuất tại Mỹ từ năm 2014. Hệ thống phòng không David’s Sling do hai nước cùng phát triển và sản xuất thông qua quan hệ đối tác giữa các công ty quốc phòng Mỹ và Israel. Hai bên cũng phối hợp trong cuộc tấn công chung vào Iran ngày 28/2/2026 – sự kiện khởi đầu cuộc chiến kéo dài 5 tháng tính đến nay.

Giới phê bình cảnh báo điều gì?

Thượng nghị sĩ Chris Van Hollen (Dân chủ, Maryland), một trong những tiếng nói phản đối mạnh mẽ nhất, trả lời tờ New York Times hồi đầu tháng 8/2026 rằng điều khoản có thể trao cho chính phủ Israel đòn bẩy đối với hệ thống vũ khí và công nghệ quân sự Mỹ. Ông dẫn ví dụ Israel nhiều lần chặn Mỹ chuyển hai tổ hợp Iron Dome thuộc sở hữu Mỹ cho Ukraine vì lo ngại Nga thu được vũ khí rồi chuyển cho Iran, đồng thời coi các thỏa thuận đồng sản xuất phòng thủ tên lửa hiện tại là “bài học cảnh báo”. Trong bài viết hồi tháng 5/2026, ông cho rằng Đảng Dân chủ “đã cung cấp sự ủng hộ phản xạ và vô điều kiện cho các chính phủ Israel, ngay cả khi hành động của họ ngày càng làm suy yếu lợi ích và giá trị của Mỹ”.

Các nhà nghiên cứu tại Quincy Institute cũng bày tỏ lo ngại. Chuyên gia Steve Simon cảnh báo điều khoản “có rủi ro gắn chặt quân đội Mỹ với đối tác Israel về công nghệ và khiến việc dứt bỏ trở nên khó khăn nếu điều kiện thay đổi”, đồng thời biến “hỗ trợ thành hợp tác, từ đó che chở quan hệ an ninh khỏi các cuộc bỏ phiếu và giám sát định kỳ của Quốc hội”. Dù điều khoản không xóa bỏ thẩm quyền chi tiêu của Quốc hội, giới phê bình cho rằng các dự án riêng lẻ Mỹ – Israel có thể được cấp ngân sách qua Lầu Năm Góc với ít sự giám sát hơn. Ben Freeman, giám đốc chương trình Democratizing Foreign Policy tại Quincy Institute, nhận định điều khoản “trao cho chính phủ Israel cơ hội mở rộng một trong những đòn bẩy ảnh hưởng mạnh nhất trong chính trị Mỹ: việc làm tại Mỹ”.

Mỹ hiện có quan hệ đối tác công nghiệp quốc phòng với các đồng minh NATO và AUKUS, nhưng Israel không phải đồng minh hiệp ước chính thức, nên đề xuất bị cho là thể chế hóa hợp tác Mỹ – Israel ở mức bất thường. Dân biểu Alexandria Ocasio-Cortez (Dân chủ, New York) cảnh báo điều khoản sẽ “hợp nhất một phần quân đội Mỹ với Lực lượng Phòng vệ Israel” và gọi đây là “mối đe dọa hiện hữu đối với chủ quyền và nền dân chủ Mỹ”. Người ủng hộ bác bỏ cách diễn giải này, khẳng định đề xuất không hợp nhất hai quân đội mà chỉ tăng đầu tư chung và nghiên cứu, đồng thời đẩy nhanh đổi mới công nghệ quân sự Mỹ và giúp hợp tác quốc phòng hiệu quả chi phí hơn; nhóm vận động hành lang thân Israel AIPAC cũng ủng hộ sáng kiến này.

Hồi tháng 7/2026, năm dân biểu Dân chủ gồm cả Van Hollen cùng nghị sĩ độc lập Bernie Sanders – người họp kín với đảng Dân chủ – ký thư phản đối “các điều khoản yêu cầu tăng cường hợp tác quốc phòng và tình báo với chính phủ Israel vào thời điểm liên minh Netanyahu tiếp tục làm suy yếu lợi ích và giá trị của Mỹ”. Nhóm này cảnh báo dự luật tình báo riêng có thể bị gắn vào NDAA, có thể buộc Tổng thống Trump làm sâu sắc thêm quan hệ tình báo với Israel. Trước đó, hồi tháng 6/2026, Massie và dân biểu Ro Khanna (Dân chủ, California) từng đưa ra tu chính án lưỡng đảng nhằm gỡ bỏ các điều khoản, nhưng Ủy ban Quy tắc Hạ viện hai lần từ chối đưa ra bỏ phiếu.

Sau khi Hạ viện thông qua NDAA ngày 22/7/2026, tất cả trừ 6 dân biểu Dân chủ tham gia biểu quyết đã bỏ phiếu chống dự luật. Tại Thượng viện, các nghị sĩ Dân chủ chặn động thái bắt đầu tranh luận ngày 14/7, và dù một động thái mới được đưa ra ngày 27/7, Thượng viện vẫn chưa bỏ phiếu xem xét. NDAA vốn được coi là đạo luật gần như bắt buộc phải thông qua hằng năm, nhưng lần này đang đối mặt với nhiều trở ngại hơn bình thường.

Theo Time Magazine

Ảnh: artellliii72 / Pixabay