Liên Hợp Quốc là tổ chức liên chính phủ được lập năm 1945. Hiến chương của tổ chức được 50 quốc gia ký tại Hội nghị San Francisco ngày 26/6/1945; Ba Lan không dự hội nghị nhưng ký sau, thành nước thứ 51 trong nhóm thành viên sáng lập. Hiện tổ chức có 193 quốc gia thành viên — gần như toàn bộ các nước có chủ quyền trên thế giới.
Nói gọn: đây là nơi các quốc gia ngồi lại với nhau, không phải một chính phủ toàn cầu. Phân biệt đó quyết định gần như mọi hiểu lầm về tổ chức này, và bài viết dưới đây xoay quanh nó.
Bộ máy gồm sáu cơ quan chính: Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Hội đồng Kinh tế và Xã hội, Hội đồng Quản thác, Toà án Công lý Quốc tế và Ban Thư ký — trong đó Hội đồng Quản thác đã ngừng hoạt động từ 1/11/1994 sau khi lãnh thổ quản thác cuối cùng giành độc lập, nhưng vẫn là cơ quan chính theo Hiến chương. Trụ sở chính đặt tại New York; ba trụ sở lớn khác nằm ở Geneva, Nairobi và Vienna.
Điều 1 Hiến chương nêu bốn mục đích: giữ gìn hoà bình và an ninh quốc tế; phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng quyền bình đẳng và quyền tự quyết của các dân tộc; hợp tác giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hoá và nhân đạo, thúc đẩy quyền con người; và làm trung tâm phối hợp hành động của các quốc gia hướng tới những mục tiêu chung đó.
Điều 2 đặt ra các nguyên tắc vận hành, trong đó hai nguyên tắc chi phối mọi thứ còn lại là bình đẳng chủ quyền giữa mọi thành viên và nghĩa vụ giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình.
Cơ quan có quyền lực thực chất là Hội đồng Bảo an. Điều 23 quy định Hội đồng gồm 15 thành viên: năm ghế thường trực và 10 ghế không thường trực do Đại hội đồng bầu, nhiệm kỳ hai năm. Năm nước giữ ghế thường trực hiện nay là Trung Quốc, Pháp, Nga, Anh và Mỹ — nhưng bản gốc Điều 23 năm 1945 ghi Trung Hoa Dân Quốc và Liên Xô; hai ghế đó về sau do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Liên bang Nga kế thừa.
Liên Hợp Quốc lập năm nào, và Việt Nam gia nhập khi nào?
Có hai loại thời gian hay bị trộn khi đọc tin về Liên Hợp Quốc, và trộn chúng lại là cách nhanh nhất để hiểu sai một bản tin.
| Mốc | Nội dung | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 26/6/1945 | Hiến chương ký tại San Francisco, 50 nước ký; Ba Lan ký sau thành nước thứ 51 | Mốc thành lập — cố định, không đổi |
| 1977 | Việt Nam gia nhập, ngày 20/9 | Mốc của riêng từng nước, mỗi nước một khác |
| Hiện nay | 193 thành viên | Con số động — đổi khi có nước mới gia nhập |
| Hai năm | Nhiệm kỳ ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an | Chu kỳ lặp — bầu lại liên tục |
Một bản tin nói "Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết" có thể là Đại hội đồng (193 nước, nghị quyết mang tính khuyến nghị) hoặc Hội đồng Bảo an (15 nước, nghị quyết có tính ràng buộc). Hai chuyện khác hẳn nhau về hệ quả pháp lý.
Việt Nam đứng ở đâu trong Liên Hợp Quốc?
Việt Nam gia nhập Liên Hợp Quốc ngày 20 tháng 9 năm 1977, hai năm sau khi đất nước thống nhất. Từ đó, tổ chức này là một trong những kênh đa phương lâu đời nhất mà Việt Nam tham gia — dài hơn cả tư cách thành viên ASEAN (1995) và WTO (2007).
Ba tư cách thành viên đó không thay thế nhau mà phục vụ ba việc khác nhau, và đây là chỗ người đọc hay lẫn. ASEAN là tổ chức khu vực, bàn chuyện Đông Nam Á. WTO là thiết chế thương mại, xử lý thuế quan và tranh chấp buôn bán. Liên Hợp Quốc là diễn đàn chính trị — an ninh toàn cầu, và là nơi duy nhất trong ba nơi mà một quyết định có thể mang tính ràng buộc với mọi quốc gia thông qua Hội đồng Bảo an.
Điều đó dẫn tới một hệ quả cụ thể với người Việt đọc tin: khi một tranh chấp trên biển hay một lệnh trừng phạt được nhắc tới, cần biết nó đang nằm ở diễn đàn nào. Nghị quyết Đại hội đồng — nơi Việt Nam luôn có một phiếu ngang với mọi nước khác theo nguyên tắc bình đẳng chủ quyền — mang sức nặng chính trị nhưng không ràng buộc pháp lý. Nghị quyết Hội đồng Bảo an thì ràng buộc, nhưng Việt Nam chỉ tham gia bỏ phiếu khi đang giữ ghế không thường trực.
Khung hợp tác chiến lược giữa Liên Hợp Quốc và Việt Nam giai đoạn 2022–2026 đặt bốn lĩnh vực ưu tiên, tập trung vào phát triển bền vững — tức phần công việc thường nhật của tổ chức, không phải phần an ninh mà báo chí hay đưa.
Liên Hợp Quốc có thực quyền không hay chỉ là nơi họp hành?
Câu hỏi ai cũng nghĩ nhưng ít khi gõ ra: tổ chức này có thực quyền không, hay chỉ là nơi họp hành?
Câu trả lời nằm ngay trong Hiến chương chứ không phải trong đánh giá của ai. Điều 27 quy định nghị quyết về vấn đề thực chất cần 9 phiếu thuận và phải có phiếu thuận của các ủy viên thường trực. Nói cách khác, bất kỳ nước nào trong năm nước thường trực cũng có thể chặn một nghị quyết. Đây không phải lỗ hổng vận hành mà là thiết kế có chủ đích từ 1945: các cường quốc chỉ chịu tham gia nếu chắc chắn tổ chức không thể ra quyết định chống lại họ.
Giới hạn thứ hai còn ít được nhắc hơn. Điều 2 khoản 7 ghi rõ Hiến chương không cho phép Liên Hợp Quốc can thiệp vào những việc thuộc thẩm quyền nội bộ của bất kỳ quốc gia nào, trừ khi áp dụng biện pháp cưỡng chế. Nghĩa là phần lớn chuyện trong biên giới một nước nằm ngoài tầm với của tổ chức, kể cả khi đa số thành viên không đồng tình.
Cộng hai điều đó lại thì thấy rõ hình dạng thật: Liên Hợp Quốc mạnh ở chỗ đặt ra luật chơi chung và tạo diễn đàn để mọi nước lớn nhỏ đều có tiếng nói, yếu ở chỗ cưỡng chế. Ai kỳ vọng nó hành xử như một chính quyền thế giới sẽ luôn thất vọng; ai hiểu nó là bàn thương lượng có luật thì đọc tin chính xác hơn nhiều.
Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an và Toà án Công lý khác nhau thế nào?
Ba cơ quan hay bị nhắc tới nhất, đặt cạnh nhau để thấy chúng khác nhau ở đâu.
| Cơ quan | Thành phần | Quyết định của nó |
|---|---|---|
| Đại hội đồng | Toàn bộ 193 thành viên, mỗi nước một phiếu | Nghị quyết mang tính khuyến nghị |
| Hội đồng Bảo an | 15 nước: 5 thường trực có quyền phủ quyết + 10 bầu, nhiệm kỳ 2 năm | Ràng buộc; cần 9 phiếu và không nước thường trực nào phủ quyết |
| Toà án Công lý Quốc tế | Cơ quan tài phán, trụ sở tại La Haye | Phán quyết trong tranh chấp giữa các quốc gia |
Vì sao chỉ năm nước có quyền phủ quyết?
Vì sao cơ cấu năm nước thường trực lại là năm nước đó? Vì Hiến chương ký năm 1945, ngay sau Thế chiến II, và năm nước ấy là các cường quốc thắng trận. Cơ cấu này chưa từng thay đổi kể từ đó, trong khi số thành viên đã đi từ 51 nước sáng lập lên 193 quốc gia thành viên — phần lớn là các nước giành độc lập sau 1945, trong đó có Việt Nam.
Khoảng cách giữa một cơ cấu quyền lực cố định từ 1945 và một tập hợp thành viên đã tăng gần bốn lần chính là nguồn gốc của mọi cuộc tranh luận về cải tổ Liên Hợp Quốc. Hiểu điều đó thì các bản tin về "cải tổ Hội đồng Bảo an" không còn là tin rời rạc mà là một mạch kéo dài nhiều thập niên.
Những trường hợp quyền lực của Liên Hợp Quốc không giúp được gì
Bài này nói về thẩm quyền và giới hạn của một tổ chức liên chính phủ. Có mấy nhóm người tìm thứ khác hẳn, và với họ thì bài này không giúp được gì.
Nếu bạn tìm cơ quan cấp visa hoặc hộ chiếu: Liên Hợp Quốc không cấp giấy tờ đi lại cho công dân. Đó là việc của cơ quan xuất nhập cảnh từng nước.
Nếu bạn tìm việc làm tại các tổ chức của Liên Hợp Quốc: mỗi cơ quan chuyên môn tuyển riêng theo quy trình riêng, không có một cửa chung; bài này nói về cơ cấu tổ chức, không phải hướng dẫn ứng tuyển.
Nếu bạn đang tra một tổ chức có tên gần giống: NATO, EU, ASEAN và WTO đều là tổ chức độc lập, không phải cơ quan của Liên Hợp Quốc. Việc một nước là thành viên tổ chức này không nói gì về tư cách thành viên tổ chức kia.
Chốt lại: Liên Hợp Quốc là gì?
Tóm lại: Liên Hợp Quốc là tổ chức liên chính phủ lập năm 1945, hiện có 193 thành viên, vận hành qua sáu cơ quan chính. Quyền lực ràng buộc tập trung ở Hội đồng Bảo an gồm 15 nước, nơi mỗi nước trong năm nước thường trực có thể phủ quyết. Việt Nam là thành viên từ ngày 20/9/1977.
Điều đáng nhớ nhất khi đọc tin: cần biết quyết định đang bàn thuộc cơ quan nào. Cùng mang tên "Liên Hợp Quốc" nhưng một nghị quyết Đại hội đồng và một nghị quyết Hội đồng Bảo an có sức nặng pháp lý hoàn toàn khác nhau.
Bài này dựa trên nguồn nào?
Ảnh minh họa: jpeter2 / Pixabay
