Hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á là gì?

Cụm từ 'hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á' xuất hiện trong tin tức với hai nghĩa khác nhau. Khi nói về an ninh quốc phòng khu vực, nó chỉ Đối thoại Shangri-La do IISS tổ chức tại Singapore. Khi nói về cấp nguyên thủ, nó chỉ diễn đàn CICA. Cần nhận diện đúng trước khi tra cứu.

Hội nghị an ninh châu Á chỉ đối thoại, không ràng buộc

Các hội nghị an ninh châu Á thường niên như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) quy tụ nhiều quốc gia. Theo Wikipedia, EAS là diễn đàn khu vực được tổ chức hằng năm, ban đầu gồm 16 nước theo cơ chế ASEAN+6, và ASEAN đóng vai trò trung tâm, lãnh đạo.

EAS: từ ASEAN+6 đến các phiên họp thường niên

Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) là một diễn đàn khu vực được tổ chức hằng năm, ban đầu gồm các nước theo cơ chế ASEAN+6, theo Wikipedia. Kể từ khi thành lập, ASEAN đóng vai trò trung tâm và lãnh đạo trong EAS. Các phiên họp EAS được tổ chức sau hội nghị thường niên của các nhà lãnh đạo ASEAN, và hội nghị EAS đầu tiên diễn ra tại Kuala Lumpur, Malaysia vào ngày 14 tháng 12 năm 2005.

Hội nghị không ra quyết định ràng buộc, chỉ là gặp gỡ

Các hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á không có thẩm quyền ban hành quyết định bắt buộc. Chúng không bỏ phiếu, cũng không ký kết hiến chương hay hiệp ước ràng buộc; do đó, kết quả thu được chủ yếu là tuyên bố của chủ tọa, thông cáo của nước đăng cai và những cuộc gặp riêng bên lề.

Vì không có hiệu lực pháp lý, lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Barack Obama tại Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) năm 2012 ở Phnom Penh, theo The Guardian, nhằm yêu cầu các nhà lãnh đạo châu Á giảm căng thẳng trong tranh chấp lãnh thổ trên biển, chỉ là lời kêu gọi.

Phó Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ Ben Rhodes nói với tờ báo rằng thông điệp của ông là cần phải giảm bớt căng thẳng, chứ không phải một nghị quyết có hiệu lực.

Theo The Guardian, lời kêu gọi đó được đưa ra trong bối cảnh mỗi năm có khoảng 5 nghìn tỷ USD hàng hóa (tương đương 3 nghìn tỷ bảng Anh) đi qua Biển Đông, chiếm một nửa lượng vận chuyển toàn cầu tính theo trọng lượng. Tranh chấp Biển Đông bao gồm Trung Quốc, Đài Loan và bốn nước thành viên ASEAN; Trung Quốc tuyên bố chủ quyền gần như toàn bộ vùng biển này, trong khi các nước còn lại cho rằng họ sở hữu một phần.

Mỹ không nằm trong số các bên tuyên bố chủ quyền, nhưng do vai trò là trụ cột của nền kinh tế toàn cầu, nước này có lợi ích đáng kể tại khu vực. Việt Nam và Philippines muốn đưa tranh chấp ra diễn đàn quốc tế; ngược lại, Trung Quốc chỉ chấp nhận đàm phán song phương.

Chính vì hội nghị thiếu quyền cưỡng chế thực thi, các bất đồng về cách giải quyết tranh chấp cũng dễ bộc lộ. Theo The Guardian, năm 2012, Campuchia tuyên bố rằng các nước ASEAN đồng ý thảo luận tranh chấp chỉ trong đàm phán với Trung Quốc, không phải tại các diễn đàn đa phương; Tổng thống Philippines Benigno Aquino lúc đó đã công khai chỉ trích nước chủ nhà vì không đồng thuận.

ASEAN cũng yêu cầu Trung Quốc đàm phán chính thức về bộ quy tắc ứng xử nhằm tránh để căng thẳng leo thang thành xung đột trực tiếp. EAS quy tụ ASEAN cùng Mỹ, Trung Quốc, Australia, Ấn Độ và Nga.

Bên lề, Thủ tướng Nhật Bản Yoshihiko Noda đã gặp ông Obama và nói rằng môi trường an ninh ở Đông Á ngày càng nghiêm trọng nên liên minh Nhật-Mỹ càng quan trọng hơn; ông Obama cũng gặp Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo để bàn về quy tắc thương mại và đầu tư giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Những cuộc gặp bên lề như vậy thường là giá trị thực tế nhất của hội nghị.

Theo CNN, năm 2021, ASEAN quyết định loại thủ lĩnh chính quyền quân sự Myanmar khỏi Hội nghị cấp cao ASEAN và yêu cầu nước này cử một nhân vật phi chính trị tham dự; chính quyền quân sự Myanmar phản đối mạnh mẽ. Đó là một quyết định chính trị nội bộ của khối, chứ không phải một văn kiện ràng buộc toàn cầu.

Theo CNN, ngày 11/04/2009, những người biểu tình do Arismun Pongruengrong dẫn đầu đã xông vào khách sạn nơi các nhà lãnh đạo châu Á dự kiến họp. Theo CNN, ngày 12/04/2009, Thủ tướng Thái Lan Abhisit Vejjajiva tuyên bố tình trạng khẩn cấp tại thủ đô Bangkok và các khu vực xung quanh để đối phó với các cuộc biểu tình.

Theo CNN, ngày 12/04/2009, cảnh sát Thái Lan đã bắt giữ lãnh đạo phong trào áo đỏ Arismun Pongruengrong với cáo buộc kích động người khác vi phạm pháp luật.

Các hội nghị an ninh châu Á và kết quả thực chất

Các hội nghị an ninh châu Á thường tạo ra các tuyên bố và thông cáo, không phải văn kiện ràng buộc. Ví dụ, Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) lần thứ hai đã ký Tuyên bố Cebu về an ninh năng lượng Đông Á, theo Wikipedia. Tuy nhiên, đây là một tuyên bố chính trị, không phải một hiệp ước có giá trị pháp lý bắt buộc.

Tại Hội nghị Cấp cao Đông Á năm 2012, Tổng thống Philippines Benigno Aquino đã công khai chỉ trích nước chủ nhà Campuchia khi nước này tuyên bố các thành viên ASEAN chỉ thảo luận tranh chấp Biển Đông trong đàm phán song phương với Trung Quốc, theo The Guardian. Điều này cho thấy các hội nghị là nơi bày tỏ quan điểm, nhưng không có cơ chế cưỡng chế.

Shangri-La là diễn đàn bộ trưởng quốc phòng thường niên tại Singapore

Đối thoại Shangri-La là một trong hai cách hiểu phổ biến về cụm từ 'hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á'. Đây là diễn đàn do Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) tổ chức hằng năm tại Singapore. Thành phần chính là bộ trưởng quốc phòng, chỉ huy quân sự, quan chức ngoại giao và học giả an ninh từ khắp khu vực. Chương trình nghị sự thường có các phiên về cạnh tranh chiến lược, thách thức phi truyền thống và an ninh hàng hải.

Đây là nơi các quan chức quốc phòng trao đổi quan điểm, nhưng không đưa ra quyết định ràng buộc.

CICA là hội nghị cấp nguyên thủ xây dựng lòng tin

Cách hiểu thứ hai về 'hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á' là Hội nghị về các biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Á (CICA). Khác với Shangri-La, CICA là diễn đàn đa phương có phiên họp cấp nguyên thủ, với địa điểm luân phiên giữa các nước thành viên. Mục tiêu của CICA là củng cố tin cậy giữa các nước tham gia thông qua các nguyên tắc bình đẳng và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Các tuyên bố hoặc thông cáo của phiên họp CICA thường ghi nhận các nguyên tắc này, nhưng không tạo ra nghĩa vụ pháp lý ràng buộc.

Không áp dụng cho liên minh phòng thủ tập thể kiểu NATO

Cụm từ 'hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á' không nên được hiểu là một liên minh phòng thủ tập thể kiểu NATO. Các hội nghị như Shangri-La hay CICA không thiết lập nghĩa vụ phòng thủ chung, không có lực lượng quân sự chung và không có điều khoản bắt buộc nào. Chúng là các kênh đối thoại, không phải các khối quân sự.

Nếu bạn đang tìm kiếm thông tin về một liên minh phòng thủ tập thể ở châu Á, thì cụm từ này không áp dụng.

Kết quả thực chất của các hội nghị an ninh châu Á

Kết quả thực chất của các hội nghị an ninh châu Á nằm ở các cuộc gặp song phương và tuyên bố chính trị. Ví dụ, tại Hội nghị Cấp cao Đông Á năm 2012, Thủ tướng Nhật Bản Yoshihiko Noda đã gặp Tổng thống Obama bên lề và nhấn mạnh tầm quan trọng của liên minh Nhật-Mỹ, theo The Guardian.

Obama cũng gặp Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo và nói rằng hai nền kinh tế lớn nhất thế giới cần hợp tác để thiết lập các quy tắc rõ ràng cho thương mại và đầu tư. Những cuộc gặp này mới là nơi tạo ra các thỏa thuận và cam kết thực chất, dù không ràng buộc về mặt pháp lý.

Nguồn tham khảo

Các thông tin trong bài được lấy từ CNN, The Guardian và Wikipedia. Cụ thể, bài viết của CNN về hội nghị ASEAN năm 2021 và bài của The Guardian về Hội nghị Cấp cao Đông Á năm 2012 là các nguồn chính. Wikipedia cung cấp thông tin về Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS).