Một nghiên cứu mới từ Đại học Boston (Boston University) do giáo sư Emma Wiles (chuyên ngành Kinh doanh) thực hiện đã chỉ ra rằng khi AI agent được gắn nhãn là 'nhân viên' thay vì công cụ, con người có xu hướng giám sát kém hiệu quả hơn. Cụ thể, những người tham gia được thông báo kết quả đến từ một 'AI nhân viên' dạng agent đã bỏ sót nhiều lỗi hơn 18% so với khi biết đó là chatbot thông thường. Họ cũng có khả năng chuyển tiếp công việc nghi ngờ lên quản lý cao hơn 44% thay vì tự sửa, triệt tiêu lợi ích tiết kiệm thời gian mà AI agent mang lại.

AI agent được 'nhân cách hóa' – xu hướng nguy hiểm từ Thung lũng Silicon

Nhiều tập đoàn công nghệ lớn đang thúc đẩy việc coi AI agent như đồng nghiệp. CEO Nvidia Jensen Huang từng nói về nơi làm việc có 'con người kỹ thuật số'. Từ tháng 4/2026, Microsoft, OpenAI, Anthropic và Google đều phát hành các công cụ mới nhằm quản lý đội nhóm AI agent, nhiều trong số đó được quảng cáo rõ ràng là 'đồng nghiệp kỹ thuật số' với khả năng linh hoạt và nhận thức tương đương con người. Khảo sát của giáo sư Wiles trên 1.261 nhà quản lý cho thấy khoảng 1/3 cho biết công ty họ đã xếp AI agent vào vị trí nhân viên, 23% còn đưa vào sơ đồ tổ chức.

Rủi ro đùn đẩy trách nhiệm trong y tế, quân sự và hành chính

Vấn đề không chỉ dừng lại ở văn phòng. Khi AI agent được tích hợp vào y tế, quân sự, giáo dục và hành chính, nguy cơ chúng trở thành 'vật tế thần' cho sai lầm của con người ngày càng lớn. Một ví dụ điển hình là vụ việc liên quan đến vụ đánh bom trường nữ sinh ở Iran bị đổ lỗi cho Claude (chatbot của Anthropic), nhưng mọi bằng chứng đều chỉ ra chuỗi sai sót của con người. Daron Acemoglu, nhà kinh tế học MIT từng đoạt giải Nobel năm 2024, nhận định: 'AI agent hiện được bán như thứ thay thế con người, nhưng đó hoàn toàn là hướng đi sai. AI nên được tối ưu để tăng cường năng lực con người, chứ không phải thay thế.'

Giải pháp: AI nên là công cụ hỗ trợ, không phải 'đồng nghiệp'

Một nghiên cứu khác từ Đại học Stanford đưa ra hướng tiếp cận thực tế hơn. Các nhà nghiên cứu đã khảo sát 1.500 lao động thuộc 104 ngành nghề, hỏi họ muốn AI đảm nhận nhiệm vụ nào. Kết quả cho thấy người lao động mong muốn AI tự động hóa một số tác vụ cụ thể – ví dụ trợ lý văn phòng luật muốn AI quản lý tiến độ hồ sơ – nhưng lại từ chối giao cho AI những việc mà chuyên gia công nghệ cho là phù hợp, như kiểm tra xếp hạng tín dụng khách hàng cho nhân viên bán hàng. Điều này cho thấy AI nên được thiết kế để hỗ trợ, không phải thay thế hay đóng vai đồng nghiệp.

Gọi AI agent là 'nhân viên' có thể tiện lợi cho việc branding, đặc biệt khi có sự cố, nhưng nó không làm tăng hiệu suất của công cụ. Ngược lại, như nghiên cứu của giáo sư Wiles chỉ ra, nó làm giảm chất lượng công việc của con người xung quanh. Và điều quan trọng cần nhớ: con người mới là thực thể thực sự có quyền tự chủ mà AI chỉ đang cố mô phỏng. Con người xứng đáng được đối xử tốt hơn thế.

Ảnh: Schluesseldienst / Pixabay