Nền kinh tế Iran đang được giới lãnh đạo vận hành theo chiến lược "sinh tồn" nhằm chống chịu sức ép từ chiến dịch trừng phạt và phong tỏa đường biển của Mỹ. Các biện pháp chính gồm phân phối hàng hóa khan hiếm, hạn chế tiếp cận ngoại tệ, cắt giảm mạnh đầu tư và tăng gánh nặng lên hộ gia đình, trong khi vẫn duy trì nhập khẩu chiến lược và các chức năng thiết yếu của nhà nước. Giới phân tích mô tả đây là "phương pháp đã qua thử thách" để giúp một nền kinh tế vốn kiệt quệ kinh niên có thể trụ vững trong cuộc chiến lâu dài.

Kinh tế Iran vận hành theo chiến lược "sinh tồn" như thế nào?

Theo các nhà phân tích, chính phủ Iran đã áp dụng chế độ phân phối hàng hóa khan hiếm như một công cụ quản lý nguồn lực trong bối cảnh bị phong tỏa. Việc tiếp cận ngoại tệ bị hạn chế nhằm ngăn dòng vốn chảy ra nước ngoài và bảo toàn dự trữ. Đầu tư trong nước bị cắt giảm mạnh, đồng nghĩa với việc các dự án phát triển bị hoãn lại. Người dân phải gánh thêm chi phí sinh hoạt, trong khi nhà nước ưu tiên nguồn lực cho các mặt hàng nhập khẩu chiến lược và duy trì hoạt động của bộ máy công quyền.

Điểm mấu chốt của chiến lược này là chính phủ Iran sẵn sàng để nền kinh tế trong nước chịu đựng tổn thương, nhưng vẫn giữ cho nhà nước vận hành từ những mắt xích quan trọng nhất. Cách tiếp cận này không nhằm bảo vệ mức sống của người dân, mà là bảo vệ khả năng cầm quyền của giới lãnh đạo trong một cuộc đối đầu kéo dài.

Hệ quả dự kiến của chiến lược "sinh tồn" là gì?

Giới phân tích nhận định chiến lược này sẽ khiến suy thoái kinh tế Iran trở nên trầm trọng hơn, kéo theo nghèo đói và tình trạng rối loạn chức năng gia tăng trong xã hội. Các biện pháp thắt lưng buộc bụng có thể chưa ngay lập tức dẫn tới sụp đổ, nhưng tạo ra gánh nặng tích lũy đối với người dân thường.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ chiến lược, chính sự xấu đi này lại mở rộng dư địa để giới lãnh đạo Iran kéo dài các cuộc đàm phán với Mỹ. Một nền kinh tế đã được đưa về chế độ sinh tồn sẽ khó bị áp lực bên ngoài làm cho tê liệt hoàn toàn hơn - nó trở nên dè sẻn nhưng ít tổn thương hơn trước các biện pháp trừng phạt.

Vì sao áp lực kinh tế khó buộc Iran nhượng bộ?

Các nhà trung gian đã cảnh báo phía đàm phán Mỹ rằng Iran đã nhiều năm sống sót dưới các lệnh trừng phạt, vì vậy kỳ vọng áp lực kinh tế sẽ khiến Tehran thay đổi lập trường có thể không mang lại kết quả. Những người từng tham gia trung gian cho rằng việc dùng đòn kinh tế để đạt nhượng bộ hiếm khi phát huy tác dụng với một chính phủ đã quen với việc vận hành trong điều kiện bao vây.

Thay vì nhượng bộ, Iran nhiều khả năng sẽ lựa chọn gia tăng các cuộc tấn công để nâng cao chi phí mà Mỹ và các đồng minh phải gánh chịu. Điều này đồng nghĩa với việc chiến lược của Tổng thống Donald Trump, vốn dựa trên giả định Iran sẽ gục ngã trước Mỹ trong cuộc đọ sức về sức chịu đựng, tiềm ẩn rủi ro cao.

Bối cảnh cuộc đối đầu Mỹ - Iran

Tổng thống Donald Trump đặt kỳ vọng rằng các biện pháp trừng phạt và phong tỏa đường biển sẽ khiến Iran khuất phục. Nhưng giới lãnh đạo Iran lại chọn cách duy trì một nền kinh tế tối thiểu đủ để trụ qua một cuộc chiến lâu dài, sử dụng những phương pháp đã được thử thách qua thời gian. Cách tiếp cận này khiến cuộc đối đầu hiện tại khó phân thắng bại nhanh chóng.

Giới phân tích nhận định cuộc chơi đang chuyển thành cuộc đua về sức bền: liệu nền kinh tế Iran có thể tiếp tục vận hành trong trạng thái sinh tồn lâu hơn mức Mỹ sẵn sàng duy trì áp lực hay không. Kết quả có thể là một Iran suy thoái hơn, bất ổn hơn, nhưng vẫn không chịu khuất phục - qua đó làm thay đổi các tính toán ban đầu của chính quyền Mỹ.

Ảnh: Markus Spiske / Pexels