Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tuần trước đã có phát biểu cảnh báo Israel, được giới phân tích đánh giá là một trong những tuyên bố công khai có tác động lớn nhất từ trước đến nay của một quan chức cấp cao Mỹ về mối quan hệ Mỹ-Israel. Lời cảnh báo này không chỉ đơn thuần bộc lộ bất đồng, mà còn thách thức một giả định cốt lõi đã duy trì liên minh trong nhiều thập kỷ: rằng Israel có thể công khai phản đối một sáng kiến ngoại giao lớn của Mỹ và vẫn mong Washington điều chỉnh lập trường.

Bối cảnh bất đồng: Thỏa thuận với Iran

Nguyên nhân trực tiếp của căng thẳng là thỏa thuận giữa Tổng thống Donald Trump với Iran, khởi động một tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm biến lệnh ngừng bắn mong manh thành một khuôn khổ hòa bình khu vực rộng lớn hơn. Bản ghi nhớ này bao gồm các điều khoản về nới lỏng trừng phạt, phục hồi kinh tế, tự do hàng hải tại eo biển Hormuz và hạn chế tham vọng hạt nhân của Iran.

Chính quyền Trump lập luận rằng ngoại giao mang lại con đường tốt hơn cho ổn định khu vực so với một chu kỳ đối đầu khác. Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu coi thỏa thuận này làm suy yếu chiến lược mà ông đã theo đuổi trong nhiều năm: cô lập, làm suy yếu Iran thông qua áp lực kinh tế và quân sự bền vững.

Phản ứng của Israel và sự thay đổi từ Washington

Các quan chức Israel bày tỏ quan ngại sâu sắc về thỏa thuận. Truyền thông thân Netanyahu đã công kích các cố vấn của Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner, trong khi các đồng minh của Israel tại Quốc hội Mỹ và giới truyền thông bảo thủ bắt đầu vận động phản đối đàm phán với Iran. Mục tiêu dường như quen thuộc: tạo đủ áp lực chính trị nội địa để buộc Nhà Trắng cứng rắn hơn trong đàm phán.

Nhưng điểm khác biệt lần này là phản ứng của Washington. Thay vì mềm mỏng, chính quyền Trump đã đáp trả công khai. Vance chỉ ra rằng khoảng 2/3 vũ khí phòng thủ của Israel do Mỹ chế tạo và tài trợ, nhấn mạnh một thực tế mà các quan chức Mỹ hiếm khi đề cập: sự tự do chiến lược của Israel phụ thuộc nhiều vào hỗ trợ quân sự, tài chính và ngoại giao của Mỹ.

Phát biểu từ một phó tổng thống thuộc đảng Cộng hòa, người được coi là người kế nhiệm chính trị của một tổng thống vốn được xem là một trong những người ủng hộ Israel mạnh mẽ nhất, càng khiến tuyên bố trở nên đáng chú ý.

Sự khác biệt về tầm nhìn chiến lược

Vance cũng chỉ trích các cuộc tấn công của Israel vào Beirut khi các cuộc đàm phán đang tiến gần đến đột phá, lưu ý rằng nhiều người thiệt mạng là dân thường và những hành động như vậy có nguy cơ phá hoại các nỗ lực ngoại giao rộng lớn hơn. Sự chỉ trích phản ánh sự thất vọng ngày càng tăng trong chính quyền Trump trước những gì một số quan chức coi là nỗ lực của Israel nhằm làm phức tạp hoặc phá hoại một tiến trình mà Washington coi là quan trọng chiến lược.

Điều này cho thấy sự khác biệt vượt ra ngoài thỏa thuận Iran. Một sự phân kỳ trong tầm nhìn chiến lược đang nổi lên: Chính quyền Trump ngày càng tin rằng ổn định khu vực đòi hỏi một khuôn khổ ngoại giao có thể quản lý quan hệ với Iran, trong khi Netanyahu vẫn trung thành với mô hình dựa trên áp lực, răn đe và đối đầu. Đây không chỉ là những chiến thuật khác nhau, mà là những tầm nhìn cạnh tranh về trật tự Trung Đông.

Thực tế địa chính trị và tương lai quan hệ

Lời cảnh báo của Vance cũng phản ánh một thực tế địa chính trị rộng lớn hơn. Israel hiện đang phải đối mặt với sự chỉ trích gia tăng từ cộng đồng quốc tế. Các cuộc chiến ở Gaza và Lebanon đã làm căng thẳng quan hệ với nhiều đối tác truyền thống, thu hẹp không gian manoeuvre và gia tăng sự phụ thuộc vào Washington.

Mặc dù vậy, giới phân tích cho rằng một sự đổ vỡ là khó xảy ra. Các mối quan hệ quân sự, tình báo, công nghệ và chính trị giữa Mỹ và Israel vẫn sâu sắc và bền chặt. Kết quả có khả năng nhất không phải là cắt đứt quan hệ mà là một sự tái cân bằng. Washington có thể tiếp tục bảo đảm an ninh cho Israel nhưng sẽ ít sẵn sàng hơn trong việc phụ thuộc các mục tiêu khu vực rộng lớn vào sở thích của Israel.

Nếu các cuộc đàm phán của Trump với Iran tạo ra kết quả hữu hình – giảm căng thẳng, ổn định kinh tế và hạn chế ảnh hưởng của Iran – xu hướng đó sẽ càng gia tốc. Ý nghĩa của phát biểu của Vance nằm ở điều nó tiết lộ về sự thay đổi cán cân trong mối quan hệ: lần đầu tiên một quan chức cấp cao Mỹ công khai tín hiệu rằng kỷ nguyên tự động ưu tiên các lợi ích của Israel đang kết thúc, và liên minh đang bước vào một giai đoạn mới được xác định bởi lợi ích Mỹ, thực tế khu vực và các tính toán chính trị đang thay đổi.

Theo Al Jazeera

Ảnh: Mireyaz02 / Pixabay