Iran và Mỹ đã trao đổi các cuộc tấn công vào cuối tuần qua, làm dấy lên khả năng đàm phán mới. Tổng thống Donald Trump tuyên bố hai bên sẽ tổ chức đàm phán tại Doha vào thứ Ba (30/6). Tuy nhiên, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi hôm thứ Hai (29/6) bác bỏ khả năng có các cuộc đàm phán cấp kỹ thuật với Mỹ tại Qatar trong tuần này, thay vào đó cho biết các cuộc tham vấn sẽ tiếp tục với các quan chức Qatar.

Eo biển Hormuz là trọng tâm chính

Iran coi eo biển Hormuz là đòn bẩy chính chống lại Mỹ trong chiến tranh. Các cuộc tấn công gần đây cho thấy sự nguy hiểm khi thiếu phối hợp về eo biển này. Iran khẳng định sẽ không bị vượt qua, với Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố hôm Chủ nhật (28/6) rằng các nước khác không nên "can thiệp vào vấn đề quản lý eo biển Hormuz và các thỏa thuận do Cộng hòa Hồi giáo Iran thực hiện để mở cửa lại eo biển Hormuz". Ông cho biết sẽ mất ít nhất một tháng để đưa eo biển – một trong những tuyến đường xuất khẩu năng lượng quan trọng nhất thế giới – trở lại công suất trước khi chiến tranh Mỹ-Israel với Iran bắt đầu vào cuối tháng Hai.

Một đường dây nóng quân sự giữa Iran và Mỹ đã được Phó Tổng thống JD Vance đề xuất, nhưng dường như chưa có tác động rõ rệt trong việc ngăn chặn các cuộc đối đầu vũ trang tại eo biển. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã báo hiệu không quan tâm đến kênh liên lạc này. Iran cũng có kế hoạch củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz bằng cách thu phí bảo hiểm, môi trường và các dịch vụ khác, nhưng Washington và các bên khác đã bác bỏ mạnh mẽ bất kỳ loại phí nào. Bản ghi nhớ (MoU) quy định sẽ không thu phí trong 60 ngày.

Giải phóng tài sản đóng băng

Một điểm gây tranh cãi lớn đối với Iran là tiếp cận các khoản tiền của nước này bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt của Mỹ. Trump và các quan chức khác nhấn mạnh rằng việc tiếp cận quỹ chỉ có thể thực hiện sau đó, dựa trên việc Iran thực thi các cam kết. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Iran hy vọng ít nhất 6 tỷ USD do Qatar nắm giữ sẽ được giải phóng.

MoU quy định rằng các quỹ của Iran sẽ "có sẵn đầy đủ để sử dụng" khi thỏa thuận được thực hiện, với các thủ tục giải phóng sẽ được thỏa thuận chung trong các cuộc đàm phán. Các quỹ phải có thể sử dụng đầy đủ, dù ở tài khoản gốc hay được chuyển, và phải có thể thanh toán cho bất kỳ người thụ hưởng cuối cùng nào do Ngân hàng Trung ương Iran chỉ định. Mỹ sẽ cấp tất cả giấy phép và ủy quyền cần thiết. Trump nói Iran sẽ dùng tiền giải phóng để mua ngô và các mặt hàng nhân đạo khác, nhưng Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cho biết MoU không bắt buộc Iran phải mua nông sản từ Mỹ.

Lebanon và các mục tiêu khác

Iran có nhiều mục tiêu khác trong đàm phán, bao gồm Mỹ công nhận chủ quyền và không can thiệp nội bộ, Mỹ rút quân khỏi khu vực xung quanh Iran, ngừng áp đặt trừng phạt mới hoặc tăng cường lực lượng trong thời gian MoU, gói tái thiết hoặc phát triển kinh tế, và cơ chế giám sát, giải quyết tranh chấp chính thức. Lebanon cũng là trọng tâm lớn. Điểm đầu tiên của MoU quy định ngừng ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên "tất cả các mặt trận", bao gồm Lebanon, nơi Hezbollah do Iran hậu thuẫn đã chiến đấu chống Israel trong nhiều năm.

Một thỏa thuận được ký hôm thứ Sáu (26/6) giữa Mỹ và chính phủ Lebanon không yêu cầu binh sĩ Israel sơ tán khỏi nam Lebanon hoặc ngừng tất cả các cuộc tấn công, làm suy yếu MoU với Iran. Hezbollah chỉ trích thỏa thuận, nhưng các quan chức chính phủ Lebanon ủng hộ nó, coi đó là con đường để Hezbollah giải giáp hoàn toàn và thay thế bằng quân đội chính thức.

Đàm phán hạt nhân chỉ sau khi có bảo đảm

Iran đã khẳng định chương trình tên lửa sẽ không là đối tượng đàm phán liên quan đến MoU. Một số tiếng nói cứng rắn ở Tehran muốn chương trình hạt nhân không còn được thảo luận với các cường quốc nước ngoài. Hơn 60 thành viên (gần 3/4) của Hội đồng Chuyên gia đã ký tuyên bố yêu cầu các nhà đàm phán không vượt qua các đường lối đỏ của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, bao gồm không đàm phán về quyền hạt nhân, trả thù cho các nhà lãnh đạo bị ám sát, đóng cửa eo biển Hormuz, bồi thường chiến tranh và dỡ bỏ trừng phạt. Các nhà chức trách Iran trước đây bày tỏ sẵn sàng nhượng bộ hạt nhân, bao gồm pha loãng uranium làm giàu cao, nhưng chỉ sau một lộ trình từng bước rõ ràng đảm bảo Iran được hưởng lợi ích kinh tế từ việc dỡ bỏ trừng phạt.

Theo Al Jazeera

Ảnh: Werner Pfennig / Pexels