Một nghiên cứu mới của CEPR (Fisgin et al. 2026) đã phân tích thiết kế và tác động của gói trả đũa thuế quan mà EU áp dụng năm 2018 nhằm đáp trả thuế thép và nhôm của Mỹ. Kết quả cho thấy EU đã thành công trong việc tránh gây lạm phát trong nước nhờ chiến lược nhắm mục tiêu có chọn lọc, nhưng hậu quả để lại là sự sụt giảm vĩnh viễn trong thương mại song phương.

Bối cảnh và thiết kế gói trả đũa năm 2018

Tháng 3/2018, chính quyền Mỹ áp thuế 25% lên thép và 10% lên nhôm nhập khẩu. EU được miễn trừ tạm thời cho đến ngày 1/6/2018, khi thuế này ảnh hưởng đến khoảng 7,5 tỷ USD hàng xuất khẩu châu Âu. Đáp lại, ngày 22/6/2018, Ủy ban châu Âu triển khai gói trả đũa giai đoạn một, áp thuế 10% và 25% lên khoảng 3,3 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Mỹ. Các mặt hàng bị nhắm đến bao gồm thép, nhôm, bourbon, xe máy, bài tây và quần áo. EU đình chỉ thuế trả đũa vào ngày 1/1/2022 sau tuyên bố chung EU-Mỹ tháng 10/2021.

Điểm đáng chú ý là thiết kế bất đối xứng của EU so với thuế Mỹ. Trong khi Mỹ chỉ nhắm vào hàng trung gian, EU phân bổ thuế đều cho hàng tiêu dùng cuối cùng và hàng trung gian (mỗi loại chiếm khoảng một nửa). Đây là nỗ lực có chủ đích nhằm tránh gây áp lực lên giá đầu vào của các ngành công nghiệp hạ nguồn và hạn chế tác động tiêu cực đến việc làm và hoạt động kinh tế châu Âu.

EU cũng có chủ đích nhắm vào các mặt hàng có mức phụ thuộc nhập khẩu từ Mỹ thấp. Sử dụng chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) để đánh giá mức độ tập trung đối tác nhập khẩu, nghiên cứu cho thấy phần lớn các mặt hàng bị đánh thuế không có nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng. Chỉ một phần rất nhỏ hàng hóa vượt ngưỡng 'dễ bị tổn thương chiến lược' của Ủy ban châu Âu (HHI trên 0,4 và thị phần nhập khẩu trên 50%). Ngay cả với whiskey và bài tây – hai mặt hàng phụ thuộc nhiều vào Mỹ – EU vẫn đảm bảo có sẵn nhiều nhà cung cấp thay thế ngoài Mỹ.

Tác động thương mại: Sẹo vĩnh viễn

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng thuế trả đũa, dù chỉ là tạm thời, gây ra hiệu ứng trễ trong chuyển dịch thương mại – hay còn gọi là 'sẹo' vĩnh viễn. Giá trị nhập khẩu các mặt hàng Mỹ bị đánh thuế giảm mạnh khoảng một nửa chỉ sau tháng thứ hai kể từ khi áp thuế. Đáng chú ý hơn, sau khi thuế trả đũa chính thức bị đình chỉ vào tháng 1/2022, thị phần nhập khẩu từ Mỹ vào EU không phục hồi về mức trước năm 2018 mà vẫn ở mức thấp hơn vĩnh viễn. Lý do hợp lý là việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đòi hỏi chi phí chìm cao và không thể đảo ngược, khiến các nhà nhập khẩu châu Âu duy trì quan hệ với các nhà cung cấp mới ngoài Mỹ.

Không gây lạm phát nhờ thiết kế thông minh

Mặc dù thuế trả đũa được chuyển hoàn toàn vào giá nhập khẩu (giá bao gồm thuế tăng 20-30 điểm phần trăm ngay sau khi áp dụng), nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về áp lực lạm phát trong nước. Bằng cách xây dựng khung đối chiếu chi tiết giữa dữ liệu thương mại và chỉ số giá tiêu dùng/sản xuất châu Âu, các tác giả nhận thấy mối quan hệ giữa mức độ tiếp xúc thuế quan và thay đổi giá là không có ý nghĩa thống kê. Nguyên nhân chính là quy mô nhỏ của gói trả đũa: tác động tối đa lên chỉ số giá tiêu dùng chỉ là 0,02 điểm phần trăm trong tháng 6-7/2018 – một mức không đáng kể.

Như vậy, việc không có lạm phát không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của thiết kế chiến lược: giữ quy mô vừa phải, phân bổ gánh nặng giữa hàng trung gian và hàng tiêu dùng, và cố tình nhắm vào các sản phẩm có độ co giãn thay thế cao. Nhờ đó, EU vừa tạo áp lực chính trị lên Mỹ vừa tránh được lạm phát chi phí đẩy trong nước.

Bài học cho tương lai: Gói 2025 có thể gây rủi ro

Nghiên cứu nhấn mạnh rằng 'sự trả đũa không lạm phát' không thể mở rộng vô hạn. Gói trả đũa năm 2025 mà EU đề xuất nhắm vào khoảng 110 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Mỹ, lớn hơn gói 2018 tới hai bậc độ lớn. Do đó, việc thực thi gói này sẽ có nguy cơ cao hơn đáng kể trong việc gây sốc giá cho nhà sản xuất và người tiêu dùng châu Âu, theo nghiên cứu đang tiến hành của Fleck và Pradhan (2026).

Theo CEPR

Ảnh: Markus Winkler / Pexels