Thổ Nhĩ Kỳ muốn mở rộng hiệp ước phòng thự Mecca vừa ký với Saudi Arabia và Pakistan để đón thêm nhiều thành viên, và Ai Cập được xem là ứng viên kế tiếp sau khi các vấn đề kỹ thuật được tháo gỡ. Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết nước này tin tưởng Ai Cập sẽ sớm chính thức gia nhập.

Hiệp ước phòng thự Mecca có cơ chế gì?

Hiệp ước răn đe chung Mecca đã được Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan ký kết hôm thứ Sáu (7/8), chỉ một ngày trước khi Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan tuyên bố về kế hoạch mở rộng trong cuộc phỏng vấn với hãng thông tấn nhà nước Anadolu, đăng hôm thứ Bảy (8/8). Theo Fidan, dưới tầm nhìn của Tổng thống Recep Tayyip Erdogan, liên minh “không nên giới hạn ở ba nước” mà cần phát triển để đưa tất cả các nước vào “dưới chiếc ô” bảo hộ chung.

Thỏa thuận này được xây dựng dựa trên một hiệp định trước đó giữa Saudi Arabia và Pakistan từ một năm trước. Điểm trung tâm của hiệp ước là điều khoản kiểu NATO: một cuộc tấn công vào bất kỳ một trong ba nước sẽ được coi là tấn công vào tất cả, dù chi tiết vẫn chưa được làm rõ. Fidan cho biết các đồng minh sẽ tham vấn để quyết định mức độ, hình thức hỗ trợ nếu xảy ra tấn công, nhưng không nước nào bị coi là mối đe dọa nếu một thành viên không bị tấn công.

Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia nhấn mạnh hiệp ước không nhằm thay thế bất kỳ liên minh chiến lược nào, và Thổ Nhĩ Kỳ – thành viên NATO – khẳng định thỏa thuận không nhắm vào bất kỳ quốc gia nào, kể cả Iran.

Ai Cập - ứng viên sáng giá nhưng có trở ngại gì?

Ai Cập là quốc gia duy nhất cho đến nay được một quan chức của một nước ký kết công khai nhắc đến tư cách thành viên. Fidan mô tả Ai Cập là “đối tác tự nhiên” và kỳ vọng Cairo sẽ chính thức gia nhập sau khi các “vấn đề kỹ thuật” được giải quyết. “Tôi tin rằng ở giai đoạn tiếp theo, Ai Cập sẽ ở cùng chúng tôi trong liên minh. Chúng tôi đã hành động với nhau như thể là thành viên liên minh”, ông nói.

Theo Ali Bakir, giáo sư quan hệ quốc tế, an ninh và quốc phòng tại Đại học Qatar, nếu Ai Cập tham gia, điều này sẽ “tăng đáng kể trọng lượng chính trị, ảnh hưởng khu vực và hiệu quả hoạt động” của hiệp ước. Ai Cập hiện có mối quan hệ hợp tác bền chặt với Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ thông qua nhóm R4, cùng tham vấn về các vấn đề khu vực. Thời gian gần đây, Ai Cập cũng tăng cường quan hệ quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ sau những căng thẳng trước đây liên quan đến vụ lật đổ Tổng thống Mohamed Morsi năm 2013, xung đột tại Libya và việc phát hiện mỏ khí đốt ở Đông Địa Trung Hải.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng Cairo có thể e ngại các nghĩa vụ quân sự tiềm tàng từ một hiệp ước ràng buộc với những nước có lợi ích không phải lúc nào cũng trùng khớp, cũng như tác động đến các hiệp ước hòa bình hiện có. Karim Elgendy, thành viên liên kết tại Chatham House, nói với Al Jazeera: “Ai Cập có thể tham gia chỉ khi ngôn từ bảo vệ quan hệ viện trợ với Washington, không làm suy yếu các liên minh và hiệp ước hòa bình hiện tại, đồng thời giữ cho nước này quyền tự quyết khi nào và ở đâu tham chiến. Nếu hiệp ước vẫn là một khuôn khổ chính trị với chỗ để điều chỉnh phản ứng, Cairo có thể chấp nhận và cuối cùng ký kết. Nếu nó cứng nhắc thành nghĩa vụ có thể kéo quân đội Ai Cập vào cuộc chiến của nước khác, câu trả lời có khả năng là không.”

Elgendy cho biết các vấn đề kỹ thuật đang giữ chân Ai Cập có thể là “pháp lý và vận hành”. Về mặt pháp lý, Ai Cập cần biết chính xác mình cam kết bảo vệ điều gì và muốn có sự đảm bảo rằng việc ký kết không bị hiểu là cam kết chống Israel hay đứng về phía Ankara ở Libya và Đông Địa Trung Hải. Ahmed Aboudouh, cũng là thành viên liên kết tại Chatham House, nhận định rằng Ai Cập nhìn chung chia sẻ các mối lo an ninh của hiệp ước ba bên nhưng “không chia sẻ cách đánh giá mối đe dọa nền tảng” và có thể kháng cự các “cam kết an ninh”. Cairo ưu tiên tham gia các sắp xếp an ninh khu vực chồng lấn, phạm vi hẹp, theo vấn đề, thay vì vướng vào các cam kết phòng thủ rủi ro cao.

Qatar, Kuwait và các ứng viên tiềm năng khác

Một số quan chức cho rằng các quốc gia vùng Vịnh khác cuối cùng có thể tham gia. Trên mạng xã hội X, cựu Thủ tướng Qatar Sheikh Hamad bin Jassim Al Thani bày tỏ hy vọng tất cả thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) sẽ “chủ động tham gia” hiệp ước. Ngoài Saudi Arabia, GCC còn có Qatar, Bahrain, Kuwait, Oman và UAE. Fidan cũng nói rằng một số nước chưa được nêu tên đã bày tỏ mong muốn gia nhập.

Theo Elgendy, trong số các nước vùng Vịnh, “hai cái tên đáng chú ý đầu tiên là Qatar và Kuwait”. Cả hai nước đều “gần gũi với cả ba nước ký kết” và có “động cơ mạnh nhất để mua thêm bảo hiểm” sau khi cảm thấy “bị lộ diện” trong cuộc chiến của Mỹ-Israel với Iran và do Israel không kích Doha vào tháng 9. Bakir cũng xác định Qatar là nước vùng Vịnh “tự nhiên nhất” để tham gia, cùng Kuwait là ứng viên khả thi. Ông cũng cho rằng Azerbaijan, Syria và Jordan có thể tham gia “tương đối nhanh”.

Dù vậy, Elgendy tỏ ra hoài nghi về khả năng hiệp ước trở thành một khối rộng lớn. “Đây trông giống một liên minh những người sẵn sàng, sẽ phát triển theo từng trường hợp cụ thể, định hình bởi cách tính toán rủi ro của từng thủ đô”, ông nói.

Theo Al Jazeera

Ảnh: truthseeker08 / Pixabay