Ngày 16/7/2026, ông Nantapong Jiralertpong, Giám đốc Văn phòng Chính sách và Chiến lược Thương mải (TPSO) thuộc Bộ Thương mại Thái Lan, công bố kết quả nghiên cứu về lộ trình nâng cao thu nhập cho nông dân trồng lúa thông qua phát triển gạo giá trị gia tăng. Theo đó, Thái Lan – một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới – buộc phải thay đổi tư duy từ bán theo khối lượng sang bán theo giá trị, trước sức ép từ nguồn cung gạo toàn cầu dồi dào đang đè nặng lên giá gạo Thái.

Ba nhóm gạo giá trị cao được xác định

TPSO đã phân loại gạo giá trị cao thành ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là gạo thân thiện với môi trường (gạo bền vững), tập trung vào quy trình sản xuất có trách nhiệm với xã hội và môi trường, đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại quốc tế. Nhóm này gồm: gạo bền vững theo tiêu chuẩn Sustainable Rice Platform (SRP) – bao phủ bốn khía cạnh môi trường, kinh tế, xã hội và quản lý; gạo carbon thấp – sản xuất theo quy trình giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là khí metan từ ngập nước và khí nitrous oxide từ phân bón hóa học; và gạo hữu cơ – không sử dụng hóa chất tổng hợp, tốt cho môi trường và sức khỏe.

Nhóm thứ hai là gạo bản sắc và câu chuyện, khai thác giá trị gia tăng gắn với nguồn gốc địa lý và trí tuệ địa phương. Nhóm này gồm: gạo chỉ dẫn địa lý (GI) – hiện Thái Lan có 24 sản phẩm gạo được cấp chứng nhận GI, như gạo Kham Lanna, gạo Hom Mali Thung Kula Rong Hai, gạo Sang Yod Phatthalung; và gạo giống bản địa và gạo vùng cao – các giống lúa địa phương có đa dạng sinh học, gắn với văn hóa và hương vị độc đáo.

Nhóm thứ ba là gạo tốt cho sức khỏe, đáp ứng xu hướng chăm sóc sức khỏe và xã hội già hóa. Nhóm này gồm: gạo dinh dưỡng cao và gạo màu – giàu chất chống oxy hóa, vitamin và khoáng chất tự nhiên như gạo Riceberry, gạo Sinil; và gạo chức năng – được nghiên cứu hoặc chế biến đặc biệt như gạo chỉ số đường huyết thấp (Low-GI) cho người kiểm soát đường, gạo bổ sung vitamin và khoáng chất, gạo protein cao.

Áp lực từ các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu

Theo dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu môi trường của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), trong giai đoạn 2014–2024, các nước thành viên WTO đã thông báo tổng cộng 17.270 biện pháp liên quan đến môi trường, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) đạt 6,43%, từ 1.276 biện pháp năm 2014 lên 1.637 biện pháp năm 2024. Nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động nhiều nhất với 5.442 biện pháp, chiếm 31,51% tổng số, tập trung vào giảm phát thải khí nhà kính, quản lý tài nguyên nước, sử dụng hóa chất nông nghiệp và ngăn chặn phá rừng. Liên minh châu Âu dẫn đầu với 2.618 biện pháp (15,16%), bao gồm Quy định chống phá rừng (EUDR) và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), tiếp theo là Mỹ với 2.544 biện pháp (14,73%). Xu hướng này vừa là rủi ro về rào cản phi thuế quan, vừa là cơ hội để Thái Lan nâng tầm gạo lên tiêu chuẩn quốc tế.

Lợi ích từ tiêu chuẩn SRP: Giảm chi phí, tăng năng suất, mở cửa thị trường cao cấp

Ông Peter McAllister, Giám đốc điều hành của Sustainable Rice Platform (SRP), chỉ ra bốn lợi ích liên kết khi áp dụng tiêu chuẩn SRP. Thứ nhất, quản lý trang trại tốt hơn: nông dân có cái nhìn tổng thể về chi phí, năng suất và rủi ro, từ đó giảm đầu vào không cần thiết, giảm thiệt hại do sâu bệnh và dự đoán sản lượng chính xác hơn – lợi ích này có được ngay cả khi không có giá cao cấp. Thứ hai, giảm rủi ro khí hậu và quy định: SRP hoạt động như một khung quản lý rủi ro, giúp nông dân duy trì sản lượng ổn định dưới biến đổi khí hậu, giảm phụ thuộc vào thị trường đầu vào biến động và chuẩn bị cho các quy định môi trường ngày càng nghiêm ngặt.

Thứ ba, tiếp cận thị trường và tạo niềm tin với người mua: tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững được quốc tế công nhận giúp nhà sản xuất duy trì vị thế nhà cung cấp ưu tiên, đặc biệt có lợi ở các thị trường mà người tiêu dùng coi trọng vấn đề này. Thứ tư, lợi ích môi trường và xã hội: SRP không chỉ cải thiện hiệu quả sử dụng nước, cải tạo đất, thúc đẩy đa dạng sinh học và giảm tiếp xúc với hóa chất độc hại, mà còn bao gồm các vấn đề về quyền lao động, quyền phụ nữ, giáo dục, quyền trẻ em, sức khỏe và phúc lợi của nông dân. Những lợi ích này tác động tích cực trực tiếp và ngắn hạn đến nông dân – nhóm dễ bị tổn thương nhất – và là lý do cốt lõi thành lập SRP.

Hướng tới chính sách cụ thể và nghiên cứu thị trường

Ông Nantapong cho biết TPSO coi việc nâng tầm gạo Thái thành nông sản giá trị cao là chiến lược quan trọng để tăng thu nhập bền vững cho nông dân, tạo sự khác biệt cho gạo Thái trên trường quốc tế và duy trì năng lực cạnh tranh. Hiện TPSO đang nghiên cứu nhu cầu thị trường gạo giá trị cao toàn cầu (demand) để xác định từng quốc gia cần loại gạo nào, đồng thời xây dựng các đề xuất chính sách theo vùng nhằm chuyển đổi diện tích trồng lúa trắng thông thường – vốn có giá biến động – sang trồng gạo giá trị cao đáp ứng đúng nhu cầu người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn.

Ảnh: ignartonosbg / Pixabay