Ngày 8/7, Đại hội Khoa học Công nghệ Quốc gia, Hội nghị Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học và Viện Hàn lâm Kỹ thuật Trung Quốc, cùng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 11 của Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc đã khai mạc trọng thể tại Bắc Kinh. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tham dự, trao giải thưởng cho các nhà khoa học đoạt Giải thưởng Khoa học Công nghệ Quốc gia và có bài phát biểu quan trọng. Ông khẳng định những thành tựu to lớn của khoa học công nghệ Trung Quốc trong những năm gần đây, đồng thời chỉ ra những thách thức và nhiệm vụ mới, đưa ra 6 yêu cầu rõ ràng để đẩy nhanh quá trình xây dựng cường quốc khoa học công nghệ.
Đặt khoa học công nghệ vào vị trí chiến lược trong hiện đại hóa
Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh, đây là một hội nghị khoa học công nghệ quan trọng diễn ra trong năm mở đầu Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030). Kể từ Đại hội 18 của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Trung ương Đảng đã đặt khoa học công nghệ vào vị trí nổi bật trong hiện đại hóa, hệ thống hóa việc xây dựng cường quốc khoa học công nghệ, thúc đẩy chiến lược phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo và cải cách sâu rộng hệ thống khoa học công nghệ. Nhờ đó, ngành khoa học công nghệ Trung Quốc đã đạt được những thành tựu mang tính lịch sử.
Ông Thân Kim Thăng (Shen Jinsheng), Vụ trưởng Vụ Chiến lược Phát triển của Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc, cho biết: “Tổng Bí thư và Trung ương Đảng rất coi trọng đổi mới khoa học công nghệ, đặt đổi mới vào vị trí chiến lược then chốt và hỗ trợ cho quá trình hiện đại hóa kiểu Trung Quốc. Trong những năm qua, nghiên cứu cơ bản ở Trung Quốc liên tục đạt được những đột phá mới, chứng kiến nhiều bước nhảy vọt quan trọng. Đổi mới khoa học công nghệ dẫn dắt phát triển chất lượng cao và thúc đẩy lực lượng sản xuất mới cũng đạt được những tiến triển mới, khiến giới khoa học công nghệ vô cùng phấn khởi và tự hào.”
6 yêu cầu trọng tâm: Từ năng lực hệ thống đến đạo đức khoa học
Trong bài phát biểu, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nêu ra 6 yêu cầu cụ thể: tăng cường năng lực nghiên cứu hệ thống đổi mới khoa học công nghệ; thúc đẩy tích hợp sâu sắc giữa đổi mới khoa học công nghệ và đổi mới công nghiệp; đào tạo mạnh mẽ tài năng khoa học trẻ xuất sắc; nâng cao hiệu quả đầu tư cho đổi mới khoa học công nghệ; sử dụng tốt “cây gậy chỉ huy” đánh giá khoa học công nghệ; và tăng cường quản lý đạo đức khoa học và an ninh.
Bà Lưu Đông Mai (Liu Dongmei), Bí thư Đảng ủy Viện Nghiên cứu Chiến lược Phát triển Khoa học Công nghệ Trung Quốc, nhận xét: “Tại hội nghị này, Tổng Bí thư đã nêu rõ 6 yêu cầu. Ở giai đoạn hiện nay, dù là khích lệ các nhà khoa học hay định hướng phát triển khoa học công nghệ quốc gia, yêu cầu của Tổng Bí thư đều rất rõ ràng và thiết thực.”
Ông Phan Giáo Phong (Pan Jiaofeng), Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Khoa học và Công nghệ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, cho rằng: “Những nhiệm vụ trọng tâm này đã nắm bắt được các vấn đề cốt lõi ảnh hưởng đến sự phát triển khoa học công nghệ hiện nay, đồng thời nắm bắt cơ hội lịch sử để đón đầu cuộc cách mạng khoa học công nghệ và biến đổi công nghiệp mới. Chúng vừa có trọng tâm rõ ràng, vừa có sự liên kết chặt chẽ.”
Tăng cường năng lực hệ thống và tích hợp công nghiệp
Về yêu cầu thứ nhất, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh cần tối ưu hóa định vị và bố trí chức năng của các lực lượng khoa học công nghệ chiến lược quốc gia, thúc đẩy phối hợp nhiệm vụ, chia sẻ tài nguyên và bổ sung lợi thế. Đồng thời, tăng cường chỉ đạo tổng thể đối với công tác khoa học công nghệ các cấp, hình thành cơ chế phối hợp giữa trung ương và địa phương, liên kết giữa các vùng.
Bà Lưu Đông Mai giải thích: “Bốn lực lượng khoa học công nghệ chiến lược quốc gia – gồm phòng thí nghiệm quốc gia, các trường đại học nghiên cứu trình độ cao, doanh nghiệp dẫn đầu về khoa học công nghệ và các viện nghiên cứu quốc gia – cần có định vị rõ ràng, đồng thời phối hợp với nhau để cùng thúc đẩy sự phát triển lớn mạnh của khoa học công nghệ. Tổng Bí thư cũng đặc biệt nhấn mạnh sự phối hợp giữa các vùng, giữa các tỉnh, vượt qua ranh giới hành chính. Chỉ khi các bên phối hợp và cùng nỗ lực, sự nghiệp khoa học công nghệ mới có thể sớm bước lên một tầm cao mới.”
Về yêu cầu thứ hai, Chủ tịch Tập Cận Bình chỉ ra cần thúc đẩy tích hợp sâu sắc giữa đổi mới khoa học công nghệ và đổi mới công nghiệp, mở ra kênh chuyển hóa nhanh chóng khoa học công nghệ thành lực lượng sản xuất thực tế. Đổi mới khoa học công nghệ cần định hướng ứng dụng, còn đổi mới công nghiệp cần đặt ra các vấn đề khoa học.
Ông Phan Giáo Phong nhấn mạnh: “Sự tích hợp này là con đường cơ bản để phát triển lực lượng sản xuất mới, đồng thời là then chốt để đạt được tự lực tự cường công nghệ cao. Cần tăng cường vai trò chủ thể đổi mới của doanh nghiệp, phát huy vai trò dẫn dắt chuỗi của các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp dẫn đầu về khoa học công nghệ, để dẫn dắt các chủ thể khác cùng nghiên cứu.”
Ông Thân Kim Thăng bổ sung: “Chuyển đổi thành tựu khoa học công nghệ thường là một quá trình tuyến tính: các nhà nghiên cứu trong phòng thí nghiệm phát triển, sau đó qua nhiều khâu tìm kiếm ứng dụng. Sự phát triển tích hợp hai loại đổi mới – khoa học công nghệ cung cấp nguồn cung, công nghiệp cung cấp nhu cầu – là một quá trình tương tác hai chiều. Điều này giúp các thành tựu đổi mới tìm được ứng dụng tốt hơn, chuyển hóa nhanh hơn thành lực lượng sản xuất thực tế, đồng thời khắc phục hiệu quả vấn đề tỷ lệ chuyển đổi thấp vốn tồn tại lâu nay.”
Đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển: Hơn 3,9 nghìn tỷ nhân dân tệ năm 2025
Chủ tịch Tập Cận Bình cũng đề cập đến vấn đề tài năng trẻ và hiệu quả đầu tư. Ông nhấn mạnh tương lai của khoa học nằm ở giới trẻ, cần tối ưu hóa cơ chế đào tạo phối hợp giữa giáo dục và khoa học, đào tạo mạnh mẽ tài năng khoa học trẻ xuất sắc. Năm 2025, viện sĩ trẻ nhất được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc mới 44 tuổi, cho thấy ngày càng nhiều nhà khoa học trẻ hoạt động trên tuyến đầu nghiên cứu công nghệ cốt lõi.
Về đầu tư, năm 2025, tổng chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của toàn xã hội Trung Quốc vượt 3,9 nghìn tỷ nhân dân tệ, tỷ lệ chi R&D trên GDP đạt 2,8%, lần đầu vượt mức trung bình của các nước Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Điều này thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong phát triển khoa học công nghệ. Tuy nhiên, ông Tập Cận Bình cũng chỉ ra tình trạng lãng phí kinh phí nghiên cứu và đầu tư kém hiệu quả, yêu cầu nâng cao hiệu quả đầu tư, hoàn thiện cơ chế phân bổ và quản lý ngân sách khoa học công nghệ trung ương, cải tiến quản lý kế hoạch khoa học công nghệ, và hướng dẫn doanh nghiệp tăng chi tiêu R&D.
Ông Phan Giáo Phong cho biết: “Kể từ Đại hội 18, đầu tư khoa học công nghệ của Trung Quốc tăng trưởng trung bình trên 10% mỗi năm. Tuy nhiên, nghiên cứu cơ bản vẫn là điểm yếu tương đối, cần điều chỉnh cơ cấu, thực sự kiên trì ‘có làm, có không’ để biến đầu tư lớn thành hiệu quả và năng suất đổi mới.”
Cải cách đánh giá và quản lý “mũ” trong giới khoa học
Chủ tịch Tập Cận Bình cũng nhấn mạnh việc cải cách đánh giá khoa học công nghệ, sử dụng tốt “cây gậy chỉ huy” đánh giá. Các đánh giá dự án, tổ chức và nhân tài cần tăng cường định hướng năng lực đổi mới, chất lượng, hiệu quả và đóng góp. Đẩy nhanh việc “phá bỏ bốn chỉ duy” (chỉ duy bằng cấp, chỉ duy luận văn, chỉ duy danh hiệu, chỉ duy giải thưởng) và tiếp tục quản lý sâu rộng vấn đề “mũ” (danh hiệu) trong giới khoa học giáo dục.
Ông Thân Kim Thăng nhận xét: “Tổng Bí thư đã nêu ra một số vấn đề đau điểm trong giới khoa học công nghệ, như vấn đề đánh giá khoa học, vấn đề ‘mũ’, đặc biệt là việc phân bổ nguồn lực khoa học công nghệ dựa trên ‘mũ’ dẫn đến sử dụng kinh phí kém hiệu quả. Tổng Bí thư đối mặt trực tiếp với những vấn đề này, yêu cầu tạo ra môi trường chế độ và nghiên cứu thuận lợi cho quy luật đổi mới, cho phép các nhà khoa học thực hiện nghiên cứu dài hạn.”
Năm 2026 là năm mở đầu Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, Trung Quốc đặt mục tiêu xây dựng cường quốc khoa học công nghệ vào năm 2035. Với 6 yêu cầu từ Chủ tịch Tập Cận Bình, giới khoa học công nghệ Trung Quốc đang bước vào giai đoạn tăng tốc, quyết tâm đạt được tự lực tự cường công nghệ cao.
Ảnh: Tima Miroshnichenko / Pexels
