Trí tuệ nhân tạo (AI) và năng lượng đang bước vào giai đoạn tăng tốc 'song hành' tại Trung Quốc, khi AI vừa giúp ngành năng lượng nâng cao hiệu quả, vừa tạo ra nhu cầu điện khổng lồ. Theo báo cáo mới nhất, nước này đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt trình độ dẫn đầu toàn cầu về 'AI + năng lượng'.

AI thay đổi toàn diện ngành năng lượng

Theo báo cáo “Trung Quốc ‘AI+’ Năng lượng Phát triển Báo cáo 2026”, Trung Quốc đã triển khai hàng chục mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) chuyên ngành năng lượng, phủ khắp các lĩnh vực như lưới điện, năng lượng mới, thủy điện, nhiệt điện, điện hạt nhân, than đá, dầu khí. Các mô hình này đã đạt độ chín muồi kỹ thuật ở cấp độ ứng dụng sản xuất.

Một ví dụ điển hình là mô hình “Côn Luân” (Kunlun) trong ngành dầu khí, giúp tăng hiệu quả tính toán trong thăm dò khai thác lên hơn 10 lần. Công nghệ “ảo ngược sóng địa chấn toàn diện thông minh” (intelligent full-waveform inversion) chỉ mất khoảng 5 phút để hoàn thành mô hình phản hồi trên diện tích 25 km², độ sâu 3 km, trong khi thuật toán truyền thống với cùng sức mạnh tính toán mất hơn 2 giờ.

Trong lĩnh vực điện lực, mô hình “Dục Điện” (Yudian) có thể ứng phó theo thời gian thực với biến động của điện gió và điện mặt trời, hỗ trợ tạo phương án điều độ lưới điện, nâng cao khả năng tiêu thụ năng lượng mới. Mô hình “Quang Minh Điện Lực” (Guangming Electric) có khả năng phát hiện bất thường đường dây, xác định chính xác điểm sự cố và thực hiện sửa chữa thông minh, giống như một “bác sĩ” cho lưới điện.

Ở Hùng An, Hà Bắc, “tác tử thông minh” (intelligent agent) điều độ lưới điện đô thị đầu tiên của Trung Quốc có thể tự động tạo nhiều phương án xử lý khẩn cấp trong vòng một phút, với các chức năng như tuần tra tự động, dịch vụ sửa chữa chủ động toàn cảnh. Tại Chiết Giang, robot hình thái “bốn chân + đường ray” lần đầu được đưa vào diễn tập phòng chống lũ, bão cho ngành điện, giám sát không góc chết và truyền hình ảnh quang học và hồng ngoại về trung tâm.

Nhu cầu điện từ AI tăng vọt

Sự bùng nổ của AI kéo theo nhu cầu điện tăng mạnh. Theo ông Vương Hồng Chí, Cục trưởng Cục Năng lượng Quốc gia Trung Quốc, mỗi lần tạo video HD dài 5 giây bằng AI tiêu thụ lượng điện tương đương sạc đầy 10 chiếc điện thoại. Năm 2025, Trung Quốc đã xây dựng 42 cụm điện toán thông minh cấp vạn card (vạn khả cấp trí toán tập quần), tổng điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu đạt 170 tỷ kWh, chiếm 1,6% tổng điện năng tiêu thụ toàn xã hội. Tám nút trung tâm có mức tăng trưởng điện năng trung bình 39,5%/năm trong ba năm gần đây.

Dự báo đến năm 2030, điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu sẽ đạt 400-700 tỷ kWh, chiếm khoảng 5% tổng điện năng tiêu thụ toàn xã hội. Các cơ sở hạ tầng điện toán đang chuyển từ quy mô trăm nghìn kW lên triệu kW, đặt ra yêu cầu cao hơn về nguồn cung điện ổn định, xanh và kinh tế.

Trung Quốc tự tin có thể đáp ứng nhu cầu điện cho điện toán. Tính đến cuối tháng 5/2026, tổng công suất lắp đặt phát điện toàn quốc vượt 4 tỷ kW, gấp khoảng 1,7 lần tổng công suất của EU và Mỹ, chiếm gần 30% tổng công suất toàn cầu. Năm 2025, tổng điện năng tiêu thụ cả năm vượt 10 nghìn tỷ kWh, lập kỷ lục mới. Trong giai đoạn “Kế hoạch 5 năm lần thứ 15” (2026-2030), dự kiến mức tăng điện năng tiêu thụ hàng năm khoảng 600 tỷ kWh, tương đương mức tiêu thụ của một nền kinh tế cỡ trung bình.

Chiến lược 'điện toán - điện lực' đồng bộ

Ông Vương Hồng Chí nhấn mạnh: “Phía sau AI là sức mạnh tính toán, điểm cuối của sức mạnh tính toán là điện năng, và điều quan trọng là đạt được sự đồng bộ giữa điện toán và điện lực.” Sự đồng bộ này không chỉ đơn thuần là đảm bảo cung cấp điện, mà là sự tích hợp sâu rộng trong quy hoạch, vận hành thị trường và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Tại Thanh Hải, trung tâm điều độ năng lượng sạch và điện toán xanh cấp tỉnh đầu tiên đã được xây dựng, cho phép các nhiệm vụ điện toán đáp ứng theo sản lượng điện tái tạo, thúc đẩy tiêu thụ năng lượng xanh tại chỗ. Tại Thượng Hải, công nghệ đồng bộ điện toán-điện lực cho nhà máy điện ảo đã được kiểm chứng, cho phép chuyển các nhiệm vụ điện toán tiêu tốn nhiều năng lượng đến các nút ở tỉnh khác có điện dư thừa, thực hiện “điện toán đi theo điện xanh”.

Khánh Dương, Cam Túc, áp dụng mô hình cung cấp điện xanh tập trung trực tiếp, cung cấp điện sạch liên tục cho cụm điện toán, giành được danh hiệu “Thung lũng điện toán Trung Quốc”.

Bộ Kế hoạch và Phát triển Quốc gia, Cục Năng lượng Quốc gia và các cơ quan khác đã ban hành “Phương án hành động thúc đẩy song hành AI và năng lượng”, đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt trình độ dẫn đầu toàn cầu về song hành AI-năng lượng. Ông Hồ Minh, Bí thư Đảng ủy Viện Quy hoạch và Thiết kế Điện lực, cho rằng với các biện pháp được triển khai, hệ sinh thái song hành và tích hợp sâu giữa AI và năng lượng đang hình thành nhanh chóng, năng lượng sẽ hỗ trợ vững chắc cho phát triển AI, và AI sẽ thúc đẩy ngành năng lượng bước vào giai đoạn phát triển chất lượng cao, thông minh, xanh và hiệu quả.

Ảnh: cottonbro studio / Pexels