Thuế quan Mỹ Trung Quốc: Vòng thuế mới của Trump có thể kéo chuỗi cung ứng quay về Trung Quốc

Thuế quan Mỹ Trung Quốc từng đẩy chuỗi cung ứng điện thoại sang Ấn Độ năm 2025, nhưng vòng thuế mới của Tổng thống Donald Trump với 16 đối tác thương mại, cùng thỏa thuận hạ thuế 30 tỷ USD hàng “không nhạy cảm”, có thể kéo chuỗi cung ứng quay trở lại Trung Quốc.

Theo bài phân tích của Viện Kinh tế quốc tế Peterson (Peterson Institute for International Economics – PIIE), cách tiếp cận khó đoán định trong chính sách thương mại của ông Trump khiến doanh nghiệp và người tiêu dùng khó lường trước diễn biến. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer từng cảnh báo doanh nghiệp đã chuyển nguồn cung ra khỏi Trung Quốc không nên quay lại, bởi phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc là rủi ro cao.

Thuế quan Mỹ Trung Quốc có thể tạo kết quả trớ trêu?

Chính quyền Mỹ đang đứng trước hai lực đẩy ngược chiều. Vòng thuế quan dự kiến sau các cuộc điều tra theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974 về cáo buộc “năng lực dư thừa” ở 16 nền kinh tế, gồm Trung Quốc và Ấn Độ, có thể tạo chênh lệch thuế đủ lớn để khuyến khích doanh nghiệp rời Trung Quốc. Ngược lại, thỏa thuận giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại hội nghị thượng đỉnh tháng 5 ở Bắc Kinh, trong đó Mỹ dự kiến nhập khẩu 30 tỷ USD hàng “không nhạy cảm”, có thể tạo động lực ngược lại.

Ông Greer từng gợi ý chính quyền có thể hạ thuế với Trung Quốc trong thỏa thuận này, dù điều đó đồng nghĩa một sản phẩm nhập từ Trung Quốc chịu thuế thấp hơn sản phẩm cùng loại nhập từ nước khác. Khi được hỏi liệu điều này có khiến hàng từ Trung Quốc vào Mỹ với thuế suất thấp hơn hàng cùng loại từ nước khác hay không, ông Greer không đưa ra cam kết rõ ràng.

Bài học từ điện thoại thông minh và quần áo: vì sao có ngành chuyển dịch, ngành không?

Năm 2025, chưa đầy bảy tuần sau khi tái nắm quyền, ông Trump áp thuế 20% với toàn bộ hàng hóa từ Trung Quốc theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), đánh dấu lần đầu tiên thuế quan Mỹ nhắm vào điện thoại thông minh. Điện thoại thông minh chiếm gần 10% tổng giá trị hàng Mỹ nhập từ Trung Quốc năm 2024. Theo hãng nghiên cứu thị trường Counterpoint Research, hơn một nửa số smartphone người Mỹ mua là của Apple, đỉnh điểm gần 2/3 trong quý IV/2024 và quý IV/2025.

Đáp lại thuế quan đầu năm 2025, Apple nhanh chóng chuyển nguồn iPhone sang Ấn Độ thông qua các nhà lắp ráp hợp đồng như Foxconn và Wistron, vốn đã có sẵn chuỗi cung ứng thay thế; việc Thượng Hải phong tỏa năm 2022 càng thúc đẩy quá trình này. Thuế quan smartphone năm 2025 không mang tính toàn cầu: khi Mỹ áp thuế mới với Ấn Độ và phần còn lại của thế giới ngày 2/4/2025, smartphone được miễn trừ. Ngay cả khi tháng 8/2025 ông Trump nâng tổng thuế với Ấn Độ lên 50% do Ấn Độ tiếp tục mua dầu Nga, smartphone lắp ráp tại Ấn Độ vẫn được miễn. Từ 4/3/2025, iPhone lắp ráp tại Trung Quốc chịu thuế 20% còn iPhone lắp ráp tại Ấn Độ thì không.

Kết quả là sự điều chỉnh nhanh và lớn: đến tháng 5/2025, gần 2/3 smartphone nhập khẩu vào Mỹ đến từ Ấn Độ, trong khi hồi tháng 10/2024 tỷ lệ này chỉ là 6% và Trung Quốc chiếm hơn 90%. Hãng tin Reuters đưa tin Apple thuê sáu máy bay chở hàng trong tháng 3/2025 để vận chuyển khoảng 1,5 triệu chiếc iPhone (trị giá 2 tỷ USD) từ Ấn Độ về Mỹ, đồng thời thuyết phục giới chức Ấn Độ giảm thời gian thông quan tại sân bay Chennai từ 30 giờ xuống còn 6 giờ. Dù vậy, từ tháng 9/2025, nhập khẩu smartphone từ Trung Quốc tăng đột biến tạm thời do trước lúc ra mắt iPhone 17, chất lượng và tiến độ giao hàng không đạt kỳ vọng, buộc Apple chuyển một số đơn hàng từ Ấn Độ về Foxconn tại Trung Quốc. Tính chung từ tháng 4/2025 đến tháng 2/2026, gần một nửa lượng smartphone Mỹ nhập khẩu đến từ Ấn Độ.

Với quần áo, kết quả khác hẳn. Thuế quan Mỹ áp lên quần áo từ Trung Quốc tăng nhiều hơn so với smartphone, nhưng dòng nhập khẩu không đột ngột chuyển sang Ấn Độ, một phần vì thuế quan áp lên Ấn Độ hồi tháng 4 và tháng 8/2025 không miễn trừ mặt hàng này. Đến tháng 10/2025, thuế Mỹ với quần áo từ Ấn Độ cao hơn từ Trung Quốc. Hết năm 2025, chênh lệch thuế giữa Trung Quốc và các nước như Việt Nam, Bangladesh về cơ bản không đổi so với trước nhiệm kỳ hai của ông Trump, nên gần như không có động lực thuế mới để doanh nghiệp rời Trung Quốc.

Từ tháng 2/2026: thuế quan thay đổi, nguồn cung chững lại

Tháng 2/2026, Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các mức thuế áp riêng theo từng quốc gia ban hành theo IEEPA, xóa bỏ chênh lệch thuế smartphone giữa Trung Quốc và Ấn Độ cũng như chênh lệch thuế quần áo giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Sau đó Mỹ áp thuế tạm thời 10% theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại 1974; đến tháng 7, sau các cuộc điều tra theo Điều 301 về cáo buộc sử dụng lao động cưỡng bức, ông Trump thay thế bằng thuế 10,0%–12,5% lên hàng nhập khẩu từ 60 đối tác thương mại hàng đầu của Mỹ, trong đó lại miễn trừ điện thoại thông minh kể cả từ Trung Quốc. Ngay trước phán quyết của Tòa án Tối cao, ông Trump cũng chấm dứt mức thuế IEEPA bổ sung áp lên Ấn Độ.

Số liệu mới nhất hiện có cho thấy nguồn cung đã ổn định nhưng chưa đảo chiều mạnh: từ tháng 3 đến tháng 6/2026, gần 60% smartphone nhập khẩu vào Mỹ vẫn đến từ Ấn Độ, cao hơn cả giai đoạn bốn tháng trước phán quyết. Nhập khẩu quần áo cũng thay đổi rất ít.

Vì sao vòng thuế tiếp theo có thể kéo chuỗi cung ứng quay về Trung Quốc?

Quyết định sắp tới của ông Trump có thể làm thay đổi lần nữa hướng tìm nguồn cung của doanh nghiệp Mỹ. Nếu vòng thuế theo Điều 301 về năng lực dư thừa không tạo ra chênh lệch thuế đủ lớn có lợi cho nguồn thay thế như Ấn Độ, doanh nghiệp có thể chọn quay lại Trung Quốc. Hồi tháng 7/2026, Chính phủ Trung Quốc tuyên bố chính quyền Trump cam kết giữ mọi mức thuế mới với Trung Quốc, gồm cả thuế 12,5% áp hồi tháng 7, ở mức không quá 20%. Nếu các mức thuế mới bền vững về mặt pháp lý hơn các mức đã bị Tòa án Tối cao bác bỏ, sự chắc chắn hơn có thể thuyết phục doanh nghiệp tăng nhập khẩu từ Trung Quốc.

Doanh nghiệp có thể hiểu cảnh báo của ông Greer về rủi ro phụ thuộc Trung Quốc, nhưng chính sách có thể khiến họ không còn lựa chọn: nếu đối thủ đều mua từ Trung Quốc và thuế Mỹ áp lên nước thay thế vẫn quá cao, muốn giữ hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp cũng buộc phải mua từ Trung Quốc. Với một số mặt hàng không nhạy cảm, tăng nhập khẩu từ Trung Quốc có thể đúng ý ông Trump: Đại diện Thương mại Mỹ đã lập quy trình lấy ý kiến công chúng để xác định danh mục hàng trị giá 30 tỷ USD trong khuôn khổ Hội đồng Thương mại Mỹ - Trung, đồng thời tuyên bố sẵn sàng hạ thuế với Trung Quốc cho những mặt hàng này, có thể đổi lại việc Trung Quốc giảm thuế và nhập lượng hàng xuất khẩu không nhạy cảm tương tự của Mỹ.

Đây không phải chuyện chưa từng xảy ra: cuốn sách “How to Win a Trade War” của Keynes và Bown mô tả các giai đoạn lịch sử mà nhập khẩu của Mỹ từ một nước như Trung Quốc vẫn tăng dù thuế quan với nước đó tăng, vì các nước khác bị áp thuế còn nặng hơn. Điều quan trọng cần theo dõi là chênh lệch thuế ở cấp sản phẩm giữa Trung Quốc và các nguồn cung tiềm năng khác: nếu không có khoảng cách thuế đáng kể, Trung Quốc thường quá cạnh tranh về chi phí để doanh nghiệp Mỹ bỏ qua.

Ý nghĩa với người đọc Việt Nam

Việt Nam nằm trong nhóm nước được bài phân tích nhắc tới khi nói về mặt hàng quần áo. Hết năm 2025, chênh lệch thuế quan của Mỹ giữa Trung Quốc và các nước như Việt Nam, Bangladesh về cơ bản không đổi so với trước nhiệm kỳ hai của ông Trump, nên gần như không có động lực thuế mới để chuyển chuỗi cung ứng quần áo từ Trung Quốc sang các điểm đến thay thế này. Trong khi đó, dòng smartphone nhập khẩu vào Mỹ chủ yếu chuyển dịch sang Ấn Độ, không phải Việt Nam.

Vòng thuế quan mới của Mỹ, nếu tạo chênh lệch thuế lớn giữa Trung Quốc và Việt Nam, có thể khiến các nhà nhập khẩu Mỹ thay đổi quyết định tìm nguồn cung; ngược lại, nếu chênh lệch thuế không đáng kể, doanh nghiệp có thể tiếp tục ưu tiên Trung Quốc vì chi phí cạnh tranh. Với nền kinh tế có ngành dệt may xuất khẩu lớn như Việt Nam, diễn biến thuế quan Mỹ - Trung là yếu tố đáng theo dõi, dù tác động cụ thể đến đơn hàng còn phụ thuộc vào chi tiết chính sách chưa được công bố.

Theo Peterson Institute for International Economics

Ảnh: Mayur Freelancer / Pexels