Hôm nay 5/8, cựu Thủ tướng Bangladesh Sheikh Hasina, 78 tuổi, dự kiến xuất hiện công khai qua video tại một sự kiện do Câu lạc bộ Phóng viên Nước ngoài Nam Á (FCC) tổ chức ở New Delhi, Ấn Độ, cùng con trai Sajeeb Wazed Joy và các lãnh đạo đảng Awami League, trong đó có cựu Bộ trưởng Giáo dục Mohibul Hasan Chowdhury Nowfel. Sự kiện mang tên “Sheikh Hasina’s homecoming” (Sheikh Hasina trở về nhà) diễn ra đúng hai năm sau ngày bà bị lật đổ và chạy sang Ấn Độ bằng trực thăng hôm 5/8/2024.

Giới phân tích dự đoán bà Hasina sẽ tuyên bố kế hoạch trở về Bangladesh, dù đang phải đối mặt án tử hình vắng mặt. Hồi tháng trước, bà nói với hãng tin AFP rằng bà và các lãnh đạo Awami League dự định trở về nước vào tháng 12 năm nay và ra trình diện tòa án: “Tôi có thể bị giết, có thể bị bắt, có thể bị tống giam. Tôi biết rõ số phận của mình. Nhưng tôi vẫn muốn trở về vì người dân đang gọi tôi.”

Vì sao Sheikh Hasina phải lưu vong và đối mặt án tử hình?

Sheikh Hasina đang sống lưu vong tại New Delhi từ tháng 8/2024, sau khi làn sóng biểu tình do sinh viên lãnh đạo — ban đầu phản đối chế độ ưu tiên trong tuyển dụng công chức — leo thang thành bạo lực và lật đổ chính phủ Awami League. Bà bị cáo buộc ra lệnh cho lực lượng an ninh đàn áp người biểu tình, trong đó có chỉ thị “bắn chúng”, và bị kết án tử hình vắng mặt năm 2025 vì tội ác chống lại loài người. Hasina bác bỏ phán quyết này, gọi là “vô hiệu về mặt pháp lý”.

Theo điều tra chính thức, khoảng 1.400 người thiệt mạng và hơn 20.000 người bị thương trong cuộc đàn áp. Chính phủ lâm thời Bangladesh khi đó cũng yêu cầu truy tố các vụ mất tích cưỡng bức trong 17 năm cầm quyền của bà với số lượng 1.500 vụ. Nhiều người bị giam giữ là đối thủ chính trị từ đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) và đảng Jamaat-e-Islami.

Chính phủ Bangladesh phản ứng ra sao?

Chính quyền Bangladesh hôm 4/8 đã cấm truyền thông nước này phát sóng bài phát biểu của bà Hasina. Trợ lý của bà, Abu Obaidha Arin, chỉ trích động thái này, nói rằng “nỗ lực bịt miệng bất đồng chính kiến không thể dập tắt tiếng nói” bên ngoài biên giới. Hồi tháng 1, bà Hasina từng có bài phát biểu qua âm thanh tại FCC ở New Delhi, cáo buộc ông Muhammad Yunus, người đứng đầu chính phủ lâm thời khi đó, là một “kẻ phát xít giết người” và nói Bangladesh sẽ “không bao giờ có bầu cử tự do và công bằng” dưới thời ông. Bài phát biểu đó đã có hơn 100.000 người nghe qua phát sóng trực tuyến.

Bộ Ngoại giao Bangladesh khi đó cho biết “ngạc nhiên và sốc” khi bà Hasina được phép phát biểu từ Ấn Độ, gọi đây là “sự xúc phạm rõ ràng” đối với người dân và chính phủ Bangladesh. Bộ này cũng cáo buộc bà Hasina “công khai kêu gọi lật đổ” chính phủ lâm thời và “kích động các hành động khủng bố” nhằm phá hoại cuộc bầu cử ngày 12/2 năm nay. Cuộc bầu cử đó chứng kiến đảng BNP của ông Tarique Rahman giành đa số hai phần ba số ghế, còn Awami League bị cấm tham gia.

Ấn Độ giữ vai trò gì và vì sao chưa dẫn độ?

Dhaka đã nhiều lần yêu cầu Ấn Độ dẫn độ bà Hasina, nhưng New Delhi cho biết yêu cầu đang được xem xét theo quy trình pháp lý. Hồi tháng 11/2025, Bộ Ngoại giao Bangladesh viện dẫn hiệp định dẫn độ với Ấn Độ, gọi việc trục xuất là “nghĩa vụ bắt buộc” và nói rằng nếu Ấn Độ tiếp tục cho bà Hasina tị nạn thì đó là “hành vi bất thân thiện và coi thường công lý”. Tuy nhiên, Ấn Độ được coi là đồng minh thân cận nhất của bà Hasina và được cho là không muốn ép bà trở về, khi dưới thời bà, New Delhi đã đạt được các thỏa thuận hợp tác kinh tế, an ninh, năng lượng, thương mại và quốc phòng với Bangladesh.

Các nhà phân tích Ấn Độ cho rằng hiệp định dẫn độ có ngoại lệ đối với các tội danh “mang tính chính trị”. Giáo sư Sanjay Bhardwaj, chuyên gia nghiên cứu Nam Á tại Đại học Jawaharlal Nehru ở New Delhi, nói với Al Jazeera: “Ấn Độ hiểu đây là sự trả thù chính trị của các lực lượng cầm quyền tại Bangladesh”, đồng thời cho rằng New Delhi coi chính phủ hiện tại của Bangladesh là “các lực lượng bài Ấn Độ”. Quan hệ Ấn Độ - Bangladesh đã cải thiện từ sau khi ông Tarique Rahman trở thành thủ tướng vào tháng 2, khi Ấn Độ mời ông dự hội nghị thượng đỉnh BRICS vào tháng 9.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ấn Độ Randhir Jaiswal hôm 4/8 nói rằng sự kiện phát biểu do một tổ chức truyền thông tư nhân tổ chức: “Chính phủ không liên quan gì đến sự kiện này, cũng không tán thành bất kỳ quan điểm nào có thể được nêu ra tại diễn đàn”. Trước đó, Dhaka đã đề nghị New Delhi làm rõ lập trường về bài phát biểu của bà Hasina và cảnh báo rằng việc cho phép hoạt động chính trị của một người đang bị truy nã có thể gây tổn hại cho quan hệ song phương.

Kế hoạch trở về có thể gây bất ổn chính trị?

Chuyên gia Smruti Pattanaik, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Phân tích Manohar Parrikar ở New Delhi, nhận định việc bà Hasina tuyên bố trở về có thể nhằm tập hợp đảng viên Awami League và định hướng cho họ, qua đó “cho phép đảng này thể hiện rằng họ không sợ phải đối mặt với các cáo buộc”. Tuy nhiên, chính phủ mới của ông Rahman khó có thể chào đón bà Hasina. Dưới thời bà cầm quyền, mẹ của ông Rahman, cựu lãnh đạo Khaleda Zia — qua đời tháng 12/2025 — đã bị bỏ tù nhiều năm tại Dhaka vì các cáo buộc tham nhũng mà BNP cho là có động cơ chính trị.

Nhiều gia đình mất người thân trong các cuộc biểu tình vẫn đang chờ công lý. Bà Shaina Begum, mẹ của sinh viên 20 tuổi Sajjat Hosen Sojal — người bị cảnh sát bắn và thiêu xác vài giờ trước khi làn sóng biểu tình buộc bà Hasina từ chức — từng nói với Al Jazeera: “Tôi không thể bình tĩnh cho đến khi bà Hasina bị đưa về nước và treo cổ tại đất nước này.” Một số nhà quan sát cảnh báo rằng việc bà Hasina trở về, dù vẫn còn lượng người ủng hộ đáng kể tại Bangladesh, có thể gây bất ổn chính trị.

Theo Al Jazeera

Ảnh: 12019 / Pixabay