Iran khẳng định quyền kiểm soát eo biển Hormuz sau khi Mỹ tiến hành không kích và rút lại các miễn trừ trừng phạt, đe dọa thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa hai nước. Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong chuyến thăm Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) để dự hội nghị thượng đỉnh NATO, tuyên bố bản ghi nhớ (MoU) mà Tehran và Washington ký tháng trước coi như chấm dứt, đồng thời gọi các nhà lãnh đạo Iran là “bệnh hoạn” và “cặn bã” sau khi một số tàu bị tấn công bằng máy bay không người lái trên tuyến đường thủy này.

Diễn biến leo thang quân sự

Quân đội Mỹ đã tấn công miền nam Iran vào sáng thứ Tư (8/7), theo Trump là “mạnh gấp 20 lần” các cuộc tấn công của Iran. Đáp lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và quân đội Iran đã phóng đạn về phía Bahrain và Kuwait, đồng thời bắn hạ một máy bay không người lái của Mỹ.

Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc Washington vi phạm các điều khoản của MoU liên quan đến việc ngừng các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm Lebanon, cũng như các phần liên quan đến tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Iran cũng lên án việc Bộ Tài chính Mỹ hủy bỏ các miễn trừ cho phép Iran xuất khẩu dầu và thu doanh thu trong 60 ngày. Khoản miễn trừ này, cùng với việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân Mỹ đối với các cảng phía nam Iran, là lợi ích vật chất trước mắt và hữu hình duy nhất của MoU đối với Iran.

Một loạt vụ việc tương tự nhưng quy mô nhỏ hơn đã xảy ra vào cuối tháng 6, bắt nguồn từ nỗ lực của Iran nhằm ngăn chặn tàu chở dầu và tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz theo một tuyến đường do Mỹ hậu thuẫn gần Oman. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, Mỹ đã không rút lại các miễn trừ trừng phạt tạm thời dành cho Iran.

Bất đồng về Điều 5 của MoU

Trọng tâm của tranh chấp tại eo biển Hormuz là sự khác biệt trong cách giải thích Điều 5 của MoU. Điều khoản này quy định Iran “sẽ sắp xếp, sử dụng những nỗ lực tốt nhất để đảm bảo an toàn cho tàu thương mại đi qua, miễn phí trong 60 ngày, từ Vịnh Ba Tư đến Biển Oman và ngược lại”.

Chính quyền Iran cho rằng điều khoản này trao cho Tehran thẩm quyền quản lý giao thông qua eo biển. “Đây là con đường duy nhất”, Ebrahim Azizi, phát ngôn viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của quốc hội Iran do phe cứng rắn thống trị, viết trên X vào chiều thứ Tư. “Hãy công nhận trật tự mới của Iran tại eo biển Hormuz”.

Nhưng Mỹ khẳng định điều khoản này chỉ liệt kê trách nhiệm của Iran trong việc đảm bảo không cản trở quá cảnh qua eo biển – mà không trao cho nước này quyền phủ quyết đối với tàu thuyền qua lại. Cùng điều khoản này cũng sử dụng ngôn từ mềm mỏng hơn, yêu cầu Iran đối thoại với Oman và các quốc gia trong khu vực về “quản lý hành chính và dịch vụ hàng hải trong tương lai” tại tuyến đường thủy quan trọng này. Iran đã tiến hành các cuộc đàm phán cấp cao với Muscat, nhưng dường như chưa có đột phá nào.

Majid Shakeri, cố vấn cho trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, nói với chương trình truyền hình quốc gia vào tối thứ Ba (7/7) rằng Oman phải đảm bảo phần eo biển nằm trong lãnh hải của nước này sẽ không bị sử dụng cho mục đích quân sự chống lại Iran. Ông cho biết điều này chỉ có thể được đảm bảo thông qua kiểm tra của chính quyền Iran, có thể được thực hiện với sự hỗ trợ của Oman. “Hoặc chúng ta giữ eo biển này, hoặc chúng ta sẽ lần lượt tử vì đạo vì nó”, Shakeri nói, đồng thời cho rằng “doanh thu chỉ là thứ yếu so với kiểm soát” eo biển, vốn là đòn bẩy quan trọng.

Triển vọng đàm phán và phản ứng từ các bên

Trump cho biết ông không có hy vọng cá nhân nào về việc đạt được thỏa thuận thương lượng với Iran, nhưng tổng thống Mỹ không đóng cánh cửa cho các cuộc đàm phán tiếp theo. “Tôi sẽ nói chuyện với các nhà đàm phán của chúng tôi. Họ muốn đàm phán. Họ là những người tốt”, ông nói về các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, những người đã tổ chức các cuộc đàm phán với Iran cùng với Phó Tổng thống JD Vance.

Không có cuộc đàm phán nào được dự kiến cho đến khi kết thúc các nghi lễ tang lễ kéo dài một tuần cho Ayatollah Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao bị giết tại Tehran khi bắt đầu cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran vào ngày 28/2 cùng với một số quan chức quân sự và chính trị cấp cao khác. Thi hài của Khamenei đã được đưa đến Iraq để tổ chức lễ tang vào thứ Tư (8/7) trước khi được an táng tại thành phố thánh địa Hồi giáo Shiite Mashhad ở đông bắc Iran vào thứ Năm (9/7).

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, người đang ở Iraq dự lễ tang, đã bay về nước sau các cuộc tấn công nhằm vào đất nước ông. Trong một bài đăng trên X, ông nói chính sách đối ngoại và hành vi của Mỹ tại World Cup cũng theo cùng một khuôn mẫu. “Bẻ cong luật lệ, bắt nạt đối thủ, tạo chướng ngại vật và gian lận. Đây là kịch bản MAGA của họ. Iran bác bỏ những trò chơi như vậy. Chúng tôi kiên quyết bảo vệ quyền lợi của mình”, tổng thống, người đã bị phe cứng rắn chỉ trích vì ủng hộ thỏa thuận, viết.

Những người phản đối MoU trong và ngoài Iran tiếp tục bày tỏ mong muốn thấy thỏa thuận này sụp đổ. Mahmoud Nabavian, một giáo sĩ cứng rắn trong quốc hội từ Tehran, viết trên X vào thứ Tư rằng các cuộc tấn công qua đêm một lần nữa chứng minh “kết quả của thỏa thuận với chính phủ khủng bố [Mỹ], tin tưởng và lạc quan vào nó, chẳng qua là mất mát thuần túy”.

Phát biểu trên truyền hình quốc gia vào tối thứ Ba, Mohsen Rezaei, cựu tổng tư lệnh IRGC và cố vấn cho lãnh tụ tối cao, kêu gọi những người phản đối thỏa thuận hãy kiên nhẫn. “Người Mỹ sẽ tự phá hủy các cuộc đàm phán này. Họ sẽ không để chúng mang lại bất kỳ kết quả nào, như chúng ta đang thấy”, ông nói. Rezaei cũng nhấn mạnh rằng phải trả thù cho Khamenei và những người Iran khác nhắm vào Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Các lời kêu gọi trả thù cũng lan tỏa trong các đám tang của Khamenei, bao gồm cả nhắm vào cá nhân Trump. Một số người dùng thân chính phủ trên X thậm chí còn công bố ảnh vệ tinh của khách sạn Ankara nơi Trump đang ở vào thứ Tư và yêu cầu tấn công tên lửa vào đó. Israel, nước cũng phản đối MoU, đã nhiều lần đe dọa ám sát Mojtaba Khamenei, lãnh tụ tối cao mới của Iran và là con trai của Ali Khamenei, cùng các quan chức khác. Một số hãng truyền thông Israel, bao gồm Walla, đưa tin vào thứ Tư rằng quân đội Israel đang chuẩn bị cho khả năng tái chiến với Iran, bao gồm phối hợp với CENTCOM và cập nhật kế hoạch tác chiến.

Theo Al Jazeera

Ảnh: Alexander Zvir / Pexels