Báo cáo mang tên "Robusta's Reckoning" (Sự trả giá của robusta) do tổ chức vận động Coffee Watch công bố vào ngày 01/07/2026 cho thấy Việt Nam, nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới sau Brazil, đang phải đối mặt với những hệ lụy nặng nề từ mô hình tăng trưởng sản lượng. Với khoảng 700.000 ha đất cà phê, trong đó chủ yếu tập trung ở Tây Nguyên, khoảng 97% sản lượng quốc gia là robusta. Tuy nhiên, báo cáo ước tính hơn 207.000 ha rừng nhiệt đới ẩm đã bị chặt phá kể từ năm 1990 tại các khu vực hiện được quy hoạch trồng cà phê.

Mất rừng và suy thoái tài nguyên nước

Theo báo cáo, sử dụng dữ liệu mất rừng và bản đồ cà phê độ phân giải cao từ CIAT, diện tích rừng bị mất tập trung ở Tây Nguyên. Mặc dù tốc độ phá rừng đã giảm mạnh trong thập kỷ qua, nhưng báo cáo cho rằng sự suy giảm này chủ yếu do rừng có thể khai thác đã cạn kiệt, chứ không phải nhờ cải thiện bảo vệ hay quản trị. Hệ thống canh tác cà phê toàn nắng, không có bóng che, kết hợp với sử dụng nước ngầm quá mức và hóa chất đầu vào, đang làm suy yếu hệ sinh thái. Cụ thể, 57% đến 95% nước tưới cà phê ở Tây Nguyên đến từ nước ngầm; các giếng trước đây sâu 10-15 mét nay phải khoan tới 45 mét. Nghiên cứu được trích dẫn chỉ ra rằng để duy trì cân bằng nước ngầm với tập quán tưới hiện tại, cần giảm khoảng 35% diện tích cà phê ở một số lưu vực.

Áp lực khí hậu và tính dễ bị tổn thương của nông hộ nhỏ

Báo cáo cảnh báo nhiệt độ tăng, mùa khô kéo dài và lượng mưa thất thường đang gia tăng áp lực lên vùng cà phê Việt Nam. Về mặt xã hội, ngành cà phê Việt Nam có khoảng 640.000 hộ sản xuất nhỏ trên khoảng 1,4 triệu mảnh đất, chiếm 95% sản lượng quốc gia. Tình trạng nghèo đói ở nông thôn Tây Nguyên vẫn cao, đặc biệt trong cộng đồng dân tộc thiểu số, và lao động trẻ em trong cà phê có khả năng bị thống kê thiếu đáng kể. Khoảng trống về quyền sử dụng đất và hệ thống lưu trữ yếu kém khiến nhiều nông hộ nhỏ dễ bị tổn thương trước các yêu cầu truy xuất nguồn gốc mới, đặc biệt là Quy định chống phá rừng của EU (EUDR).

EUDR và nguy cơ phân tầng thị trường

Coffee Watch cho rằng EUDR có thể giúp ngăn chặn phá rừng mới, nhưng vẫn chưa đầy đủ vì mốc thời gian tuân thủ (31/12/2020) không giải quyết được phần lớn diện tích mất rừng lịch sử gắn với vùng cà phê hiện tại. Báo cáo cảnh báo việc thực thi yếu kém hoặc trì hoãn nhiều lần có thể tạo ra nền kinh tế cà phê hai tầng, nơi các nhà xuất khẩu lớn xây dựng hệ thống truy xuất tuân thủ, trong khi nông dân nhỏ và nghèo hơn bị loại khỏi thị trường do thiếu nguồn lực.

Etelle Higonnet, người sáng lập Coffee Watch, nhấn mạnh: "Việt Nam là xương sống của nguồn cung cà phê giá rẻ toàn cầu. Nếu hệ thống này sụp đổ, những cú sốc sẽ lan đến mọi siêu thị và quán cà phê." Báo cáo đã thu hút sự chú ý từ các phương tiện truyền thông quốc tế như El País và Le Monde, nhưng chưa có nhiều bài báo bằng tiếng Việt. Higonnet cho rằng chính phủ Việt Nam có thể không muốn thông tin này lan truyền và sẽ không cho phép đăng tải trên các kênh truyền thông mà họ kiểm soát.

Theo Daily Coffee News by Roast Magazine

Ảnh: Hannoversche Kaffeemanufaktur / Pexels