Trong bài viết đăng ngày 04/08/2026 về AI dịch thuật, dịch giả Hori Shigeki, giáo sư danh dự tại Đại học Keio (Nhật Bản), khẳng định: AI như ChatGPT, Gemini, Claude đã vượt trội người dịch ở văn bản tri thức, nhưng với dịch thuật văn học, “người dịch bằng xương bằng thịt” vẫn không thể thay thế.

Hori Shigeki là dịch giả chuyên dịch sách tiếng Pháp sang tiếng Nhật, từng giảng dạy tại Đại học Keio trong giai đoạn 1994–2017. Từ năm 1993 đến nay, ông vẫn đều đặn mỗi tuần một buổi hướng dẫn lớp thực hành dịch văn học tại Institut français du Japon (Viện Pháp tại Tokyo) và đã thường xuyên tham gia công việc phiên dịch.

AI dịch thuật vượt trội người dịch ở mảng nào?

Trong bài viết này, Hori Shigeki thuật lại rằng ông đã gửi câu hỏi “khi AI phát triển vượt bậc, dịch thuật của con người còn lại gì?” đến các trợ lý AI tạo sinh ChatGPT, Gemini và Claude – những chatbot vận hành trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), tức loại AI được huấn luyện trên lượng văn bản khổng lồ để tạo ra nội dung mới.

Ông nhận được những câu trả lời có phần trấn an, thậm chí an ủi người dịch, nhưng theo ông, chúng đều ngầm thừa nhận một thực tế: AI vượt trội con người ở chức năng cơ bản của dịch thuật – truyền tải nội dung tri thức từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Gemini nói rằng AI giỏi đưa ra “đáp án đúng” dựa trên dữ liệu, còn con người mới tạo ra được “phương án tối ưu” – câu chữ chạm vào lòng người đọc chỉ sinh ra từ cảm xúc và kinh nghiệm. ChatGPT lại phân biệt: nếu dịch là thay thế văn bản bằng một ngôn ngữ khác, phần lớn công việc sẽ thuộc về AI; nếu dịch là đọc lại một tác phẩm trong ngôn ngữ và văn hóa của mình, người dịch vẫn quan trọng theo một nghĩa khác.

Theo Hori Shigeki, các thế hệ máy dịch cũ chỉ thay thế từ ngữ dựa trên quy tắc ngữ pháp và dữ liệu từ vựng lập trình sẵn. Dịch thuật AI hiện nay dựa trên mạng nơ-ron nhân tạo mô phỏng bộ não, xếp chồng nhiều lớp theo kỹ thuật “học sâu” (deep learning), nhờ đó hiểu ngữ cảnh, bối cảnh và cả những tiền đề ngầm của văn bản, rồi chọn cách diễn đạt phù hợp nhất với tốc độ nhanh đến khó tin.

Ông dẫn một thử nghiệm: khoảng hai năm trước, một triết gia Pháp đương đại cho một trong những mô hình AI tạo sinh hàng đầu dịch thử 50 trang sách của ông sang tiếng Đức. Chỉ 6 phút sau, bản dịch tiếng Đức được đánh giá là hoàn hảo, không một chỗ nào đáng chê. Nếu làm lại thí nghiệm tương tự vào thời điểm hiện tại, bản dịch gần như chắc chắn sẽ được tạo ra nhanh hơn nữa, bởi AI đang tiến bộ từng ngày.

Hori Shigeki cũng để ý rằng câu trả lời của AI có vẻ được cá nhân hóa theo người hỏi. Khi ông hỏi ChatGPT, câu trả lời nhắc đến chính công việc dịch các tác phẩm của Emmanuel Todd của ông và phân tích rằng bản dịch không chỉ chuyển tiếng Pháp sang tiếng Nhật mà còn định vị hệ thống khái niệm của Todd trong truyền thống trí tuệ Nhật Bản, tái cấu trúc để độc giả hiểu được – một việc mà theo ChatGPT, AI đang trở nên rất giỏi, dù chưa dễ đảm nhận như một sự diễn giải có trách nhiệm.

Văn học – lãnh địa AI chưa thể thay người dịch

Với chức năng truyền tải tri thức, Hori Shigeki cho rằng những cuốn sách thuộc lĩnh vực triết học, khoa học xã hội hay bình luận thời sự phần lớn nên giao cho AI đảm nhiệm. Nhưng dịch thuật văn học là chuyện khác. Riêng với thơ, ông cho rằng những gì từng được giới thiệu là bản dịch thơ, dù có bản đạt đến trình độ nghệ thuật đáng ngưỡng mộ, đều nên được xem là “phỏng tác” (adaptation) thay vì dịch, vì thơ dựa vào nghĩa gợi liên tưởng hơn là nghĩa biểu thị và cắm rễ sâu trong văn hóa dân tộc.

Với tiểu thuyết, Hori Shigeki cho rằng loại tiểu thuyết được xây dựng theo kế hoạch trí tuệ chặt chẽ, hợp lý thì AI hoàn toàn có thể đảm nhiệm. Tuy nhiên, những kiệt tác thường ra đời khi nhà văn bỗng nổi hứng trong lúc viết và phóng túng vượt qua chính bản thiết kế ban đầu. Nhà nghiên cứu văn học chuyên về Balzac, Maurice Bardèche, từng gọi trạng thái say mê sáng tạo đó là “tính trẻ con” theo nghĩa tích cực.

Thứ văn chương sinh ra từ “tính trẻ con” ấy, cùng những cá tính sáng tạo không thể quy về tính hợp lý, cần một người dịch dấn thân bằng toàn bộ nhân cách, nảy sinh một “tình bạn thầm lặng” với tác giả và đối thoại với tinh thần của tác giả một cách sâu nhất có thể qua văn bản. Nếu không, người dịch chỉ chạy theo “ý” mà đánh rơi “hình hài” của nguyên tác – như danh ngôn của Motoori Norinaga mà tác giả bài viết nhắc đến: “Hình hài khó làm cho giống, còn ý thì dễ làm cho giống.”

Điều người dịch có mà AI thiếu

Lý giải vì sao AI bất lực trước văn chương, Hori Shigeki chỉ ra rằng dù xử lý thế giới bằng kỹ thuật một cách đáng kinh ngạc, AI thiếu hầu hết những yếu tố tạo nên nhân cách con người: ham muốn mà Spinoza gọi là “conatus”, thân thể mà Merleau-Ponty ví là “cửa sổ ra thế giới”, khả năng tự hoàn thiện mà Rousseau xem là đặc tính riêng của con người, cũng như tính hữu hạn hiện ra trong các quan hệ liên chủ thể với người khác. Vì vậy, tình yêu và trách nhiệm là những thứ xa lạ với AI.

AI không có sự đồng cảm như con người, không có ý thức, kể cả ý thức đạo đức. Nó có thể học một học thuyết đạo đức nào đó rồi cài vào chương trình, nhưng không thể có lương tâm – nền tảng của sự tự chủ về đạo đức. Với những văn bản đòi hỏi các phẩm chất này, AI dù thông minh đến đâu cũng không thể “vào trận” được.

Kết lại, dù ngưỡng mộ và hoan nghênh sự tiến bộ của AI, vị dịch giả kỳ cựu vẫn khẳng định: riêng với dịch thuật văn học, sự tham gia của “người dịch bằng xương bằng thịt” là điều không thể thiếu.

Ý nghĩa với người đọc Việt Nam

Bài viết là một điểm tựa cho những người làm nghề dịch thuật tại Việt Nam – từ biên dịch viên, phiên dịch viên đến sinh viên theo học ngành ngôn ngữ – khi họ phải đối mặt với câu hỏi liệu AI có khiến họ mất việc. Ở những mảng văn bản thông dụng như tài liệu kỹ thuật, tin tức, hợp đồng, AI rõ ràng là trợ thủ đắc lực. Nhưng với văn học và các văn bản chứa đựng chiều sâu văn hóa, người dịch vẫn giữ vai trò trung tâm nhờ sự đồng cảm, trách nhiệm và vốn sống mà không thuật toán nào thay thế được.

Với độc giả Việt Nam, điều này cũng cho thấy những bản dịch văn học giá trị trong tương lai vẫn cần đến những người dịch thực thụ, trong khi AI đảm nhận phần lớn khối lượng dịch thuật thông dụng – điều có thể giúp người đọc hưởng lợi cả về tốc độ lẫn chất lượng.

Theo Keio

Ảnh: Kindel Media / Pexels