Trong bối cảnh AI và avatar (hình đại diện ảo) ngày càng len lỏi vào đời sống, câu hỏi đặt ra là luật pháp cần thay đổi ra sao để thích ứng. Giáo sư Soichiro Kozuka, giảng viên luật thương mại tại Đại học Gakushuin (Nhật Bản), cho rằng việc kết nối giữa công nghệ tiên tiến và luật pháp truyền thống là một thách thức lớn, đòi hỏi sự linh hoạt và tư duy mới. Ông đã chia sẻ những nghiên cứu về 'luật cho avatar và tài sản kỹ thuật số', cũng như ứng dụng AI trong giáo dục thông qua 'AI Kozuka sensei'.

Luật pháp và công nghệ: Sự 'cộm' cần được giải quyết

Theo Giáo sư Kozuka, mặc dù công nghệ số phát triển nhanh chóng, con người vẫn sống trong thế giới thực với các nhu cầu cơ bản như ăn uống, học tập, vui chơi. Do đó, luật pháp cần cân bằng giữa thế giới ảo và thực, đặc biệt trong các lĩnh vực như hợp đồng, doanh nghiệp và tài sản. Ông nhấn mạnh rằng việc tạo ra luật mới cho công nghệ mới không đơn giản, vì luật pháp có lịch sử lâu đời từ thời La Mã cổ đại, với các khái niệm cốt lõi như 'con người', 'vật' và 'hợp đồng'. Sự khác biệt giữa tính liên tục của luật cũ và tính đột phá của công nghệ tạo ra 'sự cộm' (zaratsuki) – cảm giác khó chịu khi kết nối hai lĩnh vực – và chính sự cộm này là động lực nghiên cứu của ông.

Avatar và tài sản kỹ thuật số: 'Người thứ ba' trong thế giới ảo?

Giáo sư Kozuka tham gia dự án 'Moon Shot' của Chính phủ Nhật Bản từ năm 2022, với mục tiêu đến năm 2050 giải phóng con người khỏi các ràng buộc về thể xác, não bộ, không gian và thời gian. Trong khuôn khổ dự án, ông nghiên cứu chủ đề 'Hiện thực hóa xã hội nơi avatar có thể được sử dụng an toàn và đáng tin cậy'. Kết quả nghiên cứu ba năm đã được công bố trong cuốn sách 'Luật dân sự về tài sản kỹ thuật số và avatar: Con người và vật trong thời đại số'. Ông chỉ ra rằng, trong thế giới ảo, 'avatar' tương ứng với 'con người' và 'tài sản kỹ thuật số' tương ứng với 'vật'. Trong khi tài sản kỹ thuật số đang dần được quốc tế công nhận là có thể giao dịch như vật thật, thì avatar vẫn chưa được coi là thực thể pháp lý độc lập; về mặt luật, avatar vẫn bị đồng nhất với người điều khiển nó. Ông đặt câu hỏi liệu avatar có thể trở thành 'người thứ ba' (sau cá nhân và pháp nhân) hay chỉ là công cụ như ID đăng nhập, và so sánh thời đại hiện tại với 'đêm trước của thời đại khám phá vĩ đại' khi khái niệm pháp nhân ra đời.

AI trong giáo dục: 'AI Kozuka sensei' hỗ trợ sinh viên

Để giải quyết vấn đề sinh viên khó tiếp cận luật thương mại, Giáo sư Kozuka đã hợp tác với startup Prifina của Mỹ và Tiến sĩ Paul Jurčys để phát triển 'AI Kozuka sensei' – một avatar AI được huấn luyện dựa trên các bài báo của chính ông. Công cụ này được thử nghiệm trong các lớp học từ năm 2026, cho phép sinh viên đặt câu hỏi cơ bản mà không ngại, giúp họ tự bổ sung kiến thức nền tảng trước giờ học. Nhờ đó, giáo viên có thể tập trung vào giảng dạy tư duy pháp lý thay vì giải thích các khái niệm cơ bản. Giáo sư Kozuka nhấn mạnh rằng việc tích hợp AI vào giáo dục đặt ra câu hỏi về quy tắc sử dụng, vốn là vấn đề pháp lý, tạo ra sự giao thoa thú vị giữa nghiên cứu và giảng dạy.

Luật AI kiểu Nhật: Linh hoạt hay thiếu chặt chẽ?

So sánh cách tiếp cận luật AI giữa EU và Nhật Bản, Giáo sư Kozuka nhận xét: EU ban hành 'Đạo luật AI' với các quy định nghiêm ngặt, trong khi luật AI của Nhật Bản năm 2025 mang tính khuyến khích công nghiệp hơn, với cơ chế 'tư vấn' khi có vấn đề. Ông cho rằng sự khác biệt này bắt nguồn từ lịch sử: châu Âu coi luật là nền tảng xã hội, còn Nhật Bản tiếp thu luật từ phương Tây trong quá trình hiện đại hóa sau Minh Trị, khiến luật mang tính 'công cụ' hơn. Với AI, ông tin cách tiếp cận linh hoạt của Nhật Bản phù hợp hơn, vì tương lai của công nghệ còn nhiều bất định, không thể tạo ra quy tắc hoàn hảo ngay từ đầu. 'Hãy tiến hành trước, nếu có vấn đề thì cùng suy nghĩ' – khoảng cách này có thể hiệu quả trong lĩnh vực tiên phong.

Tương lai của luật pháp trong thế giới số

Giáo sư Kozuka cho rằng vai trò của đại học là cùng sinh viên khám phá những câu hỏi chưa có lời giải, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức có sẵn. Ông đặt câu hỏi: nếu AI có thể tra cứu mọi thứ, thì con người còn giá trị gì trong nghiên cứu, giảng dạy và thực tiễn? Ông nhấn mạnh cần kiểm soát công nghệ để bảo vệ xã hội 'lấy con người làm trung tâm', và luật pháp là một công cụ quan trọng, phối hợp với chính trị, đạo đức và xã hội học. Trong ba năm tới, ông dự định mở rộng nghiên cứu sang các khía cạnh như 'hợp đồng' và 'cảm nhận' trong thế giới ảo.

Theo Gakushuin

Ảnh: Raouf Meftah / Pexels