Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 23/7 tuyên bố thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự với Saudi Arabia “hoàn toàn phụ thuộc” vào việc vương quốc này bình thường hóa quan hệ với Israel theo Abraham Accords. Tuyên bố được đưa ra một ngày sau khi thỏa thuận được công bố, làm dấy lên nhiều nghi vấn về một thỏa thuận vốn đã thiếu minh bạch, với các chi tiết chưa được tiết lộ đầy đủ.

Trump khẳng định điều kiện từ Abraham Accords

Trong một bài đăng trên tài khoản Truth Social, Trump viết: “Thỏa thuận sẽ được phê duyệt, nhưng hoàn toàn phụ thuộc vào việc Saudi Arabia gia nhập Abraham Accords rất được tôn trọng và thành công.” Saudi Arabia chưa có phản ứng ngay lập tức. Bất kỳ sự chấp nhận bình thường hóa quan hệ với Israel nào cũng sẽ là một bước ngoặt lớn đối với Riyadh, vốn từ lâu phản đối viễn cảnh này.

Người phát ngôn Nhà Trắng Karoline Leavitt nói với các phóng viên rằng bà không tin Trump đã nói chuyện với Thái tử Saudi Mohammed bin Salman kể từ khi đăng tuyên bố, nhưng ông đã đề cập vấn đề này trong các cuộc trò chuyện trước đó. Bà khẳng định nếu Riyadh không gia nhập Abraham Accords, “thỏa thuận sẽ bị hủy”.

Thỏa thuận hạt nhân dân sự và tranh cãi về làm giàu uranium

Trước đó một ngày, Bộ Năng lượng Mỹ thông báo Washington và Riyadh đã ký “thỏa thuận hợp tác hạt nhân vì mục đích hòa bình cho quan hệ đối tác kéo dài hàng thập kỷ, trị giá nhiều tỷ USD” cùng “thỏa thuận bảo vệ song phương” liên quan đến việc khởi động chương trình hạt nhân dân sự. Thỏa thuận này cần được Quốc hội Mỹ phê chuẩn.

Nhiều báo cáo truyền thông Mỹ cho rằng thỏa thuận sẽ cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium trong nước, thay vì nhập khẩu nhiên liệu hạt nhân. Điều này sẽ là một thay đổi lớn so với cách tiếp cận của Washington đối với các chương trình hạt nhân dân sự ở nước ngoài, vốn từ lâu phản đối cung cấp công nghệ và kiến thức làm giàu cho các quốc gia chưa sở hữu nó.

Tuy nhiên, trong tuyên bố ngày 23/7, Trump dường như phủ nhận báo cáo này, viết: “Sẽ không có việc làm giàu vật liệu!” và nói thêm: “Mỹ không phản đối các cơ sở hạt nhân dân sự (không làm giàu).”

Việc làm giàu uranium không bị cấm theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), mà cả Mỹ và Saudi Arabia đều là thành viên. Làm giàu là cần thiết để tạo nhiên liệu hạt nhân, nhưng ở mức độ cao hơn, nó cũng là cơ sở để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Phản ứng từ IAEA và lo ngại về chạy đua vũ khí

Ngày 23/7, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết đã biết về kế hoạch Mỹ-Saudi, nhưng chưa nhận được yêu cầu giám sát thanh sát. “Chúng tôi mong nhận được yêu cầu xác minh và hợp tác với Mỹ và Saudi Arabia để đảm bảo thực hiện các biện pháp đó,” IAEA tuyên bố.

Các nhóm chống phổ biến vũ khí hạt nhân đã chỉ trích mạnh mẽ thỏa thuận được công bố hôm 22/7, với một số nhà lập pháp cho rằng nó có thể dẫn đến chạy đua vũ khí hạt nhân ở Trung Đông, đặc biệt nếu cho phép làm giàu trong nước. Một số cảnh báo nó có thể khuyến khích Iran tìm kiếm vũ khí hạt nhân. Israel cũng được đánh giá là sở hữu vũ khí hạt nhân trong nhiều năm, mặc dù chính phủ Mỹ duy trì chính sách mơ hồ đối với đồng minh này.

Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất duy trì cơ sở hạ tầng hạt nhân dân sự ở các mức độ khác nhau.

Bối cảnh Abraham Accords và nhiều câu hỏi

Một số nước Ả Rập đã đồng ý bình thường hóa quan hệ với Israel theo Abraham Accords, ban đầu được UAE và Bahrain ký vào tháng 12/2020, trong nhiệm kỳ đầu của Trump. Động thái này đưa hai nước trở thành những nước đầu tiên trong khu vực công nhận Israel kể từ Jordan năm 1994. Morocco và Sudan cũng đã ký, dù Sudan chưa phê chuẩn.

Bất chấp các thỏa thuận vẫn còn trên nguyên tắc, quan hệ của Israel với các bên ký kết đã xấu đi trong bối cảnh cuộc chiến diệt chủng ở Gaza. Trước cuộc xung đột, các thỏa thuận này bị chỉ trích vì bỏ qua vấn đề Palestine.

Phóng viên Al Jazeera Mike Hanna từ Washington cho rằng tuyên bố mới của Trump về Abraham Accords làm dấy lên thêm nhiều câu hỏi. “Điều này… dường như không phải là một phần của thỏa thuận ban đầu,” ông nói. “Vì vậy, có nhiều câu hỏi được đặt ra, và chắc chắn sẽ có nhiều câu hỏi tại Quốc hội.”

Theo Al Jazeera

Ảnh: Kyle Miller / Pexels