Trong nhiều tháng qua, các luận điệu chống người nhập cư đã lan rộng khắp Nam Phi, và giờ đây nó đã đến tận cửa nhà của Kaunga Nyirenda. Đầu tháng 6/2026, hai người đàn ông đã đưa ra tối hậu thư cho người làm vườn người Malawi sống ở ngoại ô Johannesburg: rời đi ngay lập tức hoặc đối mặt với cái chết. “Họ hỏi tôi: ‘Khi nào anh rời khỏi đất nước? Chúng tôi muốn sửa chữa đất nước của mình. Nếu anh không rời đi bây giờ, anh sẽ rời đi trong một chiếc quan tài vì chúng tôi không cần ai sau ngày 30 tháng 6’,” Nyirenda kể lại.

Làn sóng bài ngoại và tối hậu thư ngày 30/6

Trải nghiệm của Nyirenda phản ánh sự gia tăng của tình cảm chống người nhập cư tại Nam Phi. Trong những tuần gần đây, các nhóm biểu tình và những kẻ tự xưng là dân quân, vốn khẳng định các cuộc tuần hành của họ là hòa bình, đã tổ chức các cuộc biểu tình dường như kích động các cuộc tấn công bạo lực nhằm vào cả người nước ngoài có giấy tờ hợp lệ và bất hợp pháp, những người bị đổ lỗi cho việc lấy mất việc làm của người Nam Phi, phạm tội và gây áp lực lên các dịch vụ công. Chính phủ Nam Phi đã bác bỏ cái gọi là “hạn chót” do các nhóm này đặt ra cho người nước ngoài phải rời khỏi đất nước, trong khi nỗi lo sợ về một đỉnh điểm bạo lực vào cuối tháng ngày càng gia tăng.

Một trong những nhóm, March & March, đã kêu gọi các cuộc biểu tình lớn vào thứ Ba (30/6) nếu các yêu cầu của họ, bao gồm “trục xuất ngay lập tức và hàng loạt tất cả người nước ngoài bất hợp pháp hiện đang ở trong nước,” không được đáp ứng. Trước các cuộc biểu tình dự kiến, Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa đã cảnh báo rằng chính phủ “sẽ không dung thứ cho bất kỳ nỗ lực nào nhằm gây bất ổn đất nước bởi bất kỳ ai, dù là tuần hành hay cách khác.” Ông đã nhiều lần lên án các cuộc tấn công nhằm vào người nước ngoài, nói rằng chúng “không đại diện cho quan điểm của người dân Nam Phi, cũng không phản ánh chính sách của chính phủ chúng tôi.” Ông đổ lỗi bạo lực cho “những kẻ cơ hội đang lợi dụng những bất bình chính đáng, đặc biệt là của người nghèo, dưới vỏ bọc sai lầm của ‘hoạt động cộng đồng’.” Ramaphosa cho biết lực lượng an ninh đã ở trong tình trạng báo động cao để ứng phó với bất kỳ tình trạng bất ổn nào.

Người nhập cư lo sợ cho sự an toàn của họ

Khi căng thẳng leo thang, cảnh sát Nam Phi đã mở các cuộc điều tra về vụ sát hại gần đây của một số công dân nước ngoài. Cảnh sát cho biết hai người đàn ông Mozambique đã thiệt mạng trong bạo lực vào cuối tháng 5 tại Mossel Bay, một thị trấn ven biển ở Western Cape, nơi hơn 50 túp lều trong một khu định cư không chính thức đã bị đốt cháy. Mozambique sau đó cho biết năm công dân của họ đã thiệt mạng trong những gì họ mô tả là “các cuộc tấn công bài ngoại.” Các nhà chức trách cũng đang điều tra cái chết của một người đàn ông Malawi sau khi anh ta bị một đám đông sát hại tại một khu định cư không chính thức ở thành phố Pietermaritzburg, gần Durban. Cuộc tấn công đã buộc hàng trăm người nhập cư phải tìm nơi trú ẩn trong các nhà thờ và nhà thờ Hồi giáo, theo đài truyền hình nhà nước SABC.

Khi cuối tháng đang đến gần, cuộc di cư của người nhập cư vẫn tiếp diễn khi nỗi sợ hãi về các cuộc tấn công của đám đông lan rộng qua các khu dân cư nghèo và các khu định cư không chính thức. Không rõ các nhóm chống người nhập cư sẽ làm gì sau khi hạn chót của họ trôi qua. Nhưng một video được đăng lên mạng xã hội cho thấy một thanh niên cầm dao rựa và đếm ngược đến hạn chót đã khiến những người nhập cư như Nyirenda lo lắng.

Động cơ đằng sau tối hậu thư

Tình trạng bất ổn hiện tại bắt nguồn từ các chiến dịch chống người nhập cư bất hợp pháp do các nhóm như March & March và Operation Dudula (tên trong tiếng Zulu có nghĩa là “đẩy lùi” hoặc “ép ra”) lãnh đạo. Operation Dudula đã nhắm mục tiêu vào các doanh nghiệp do người nước ngoài làm chủ, chặn người trên đường phố để kiểm tra giấy tờ tùy thân và tìm cách ngăn cản công dân nước ngoài tiếp cận các bệnh viện công. Một nhân vật hàng đầu khác là Nkosikhona Ndabandaba, được biết đến với cái tên “Phakel’umthakathi.” Với hơn 1,7 triệu người theo dõi trên Facebook, anh ta đã tổ chức các cuộc biểu tình với những người đàn ông mặc trang phục chiến binh Zulu truyền thống và nói với CNN rằng anh ta là người đưa ra hạn chót ngày 30 tháng 6. Trong một video, anh ta nói với một người đàn ông Congo hãy rời khỏi Nam Phi mà không hỏi anh ta có ở lại đất nước hợp pháp hay không. “Ngày 30 tháng 6 là hạn chót, nhưng bạn không cần phải đợi đến lúc đó – hãy rời đi ngay bây giờ,” anh ta nói, thêm rằng sau thứ Ba, “tôi không thể kiểm soát người dân Nam Phi.” Ndabandaba sau đó nói với CNN rằng chiến dịch của anh ta nhắm vào những người nhập cư bất hợp pháp thuộc mọi quốc tịch và phủ nhận những người ủng hộ anh ta tham gia vào bạo lực, đổ lỗi cho các nhóm khác.

Cơ quan Quản lý Biên giới Nam Phi cho biết hơn 13.000 công dân nước ngoài – bao gồm khoảng 9.000 người Malawi, 3.000 người Zimbabwe, 900 người Ghana và 300 người Nigeria – đã được hồi hương tự nguyện hoặc bị trục xuất trong hai tuần qua. Tổng thống Ramaphosa thừa nhận “thách thức của nhập cư bất hợp pháp,” nói rằng chính phủ của ông đang giải quyết vấn đề này. Ông cho biết nhập cư bất hợp pháp gây áp lực lên các dịch vụ công và “làm méo mó thị trường lao động” bằng cách cho phép một số nhà tuyển dụng khai thác lao động rẻ hơn. Tuy nhiên, ông cảnh báo không nên biến người nhập cư thành vật tế thần cho những khó khăn kinh tế của Nam Phi.

Bối cảnh kinh tế và bất bình đẳng

Hơn ba thập kỷ sau khi chế độ phân biệt chủng tộc apartheid kết thúc – một hệ thống phân biệt chủng tộc đã giam cầm người da đen Nam Phi trong lao động được kiểm soát, lương thấp trong khi dành phần lớn đất đai, giáo dục chất lượng và công việc lương cao cho thiểu số da trắng – Nam Phi vẫn tiếp tục vật lộn với tỷ lệ thất nghiệp cao, một trong những tỷ lệ giết người cao nhất thế giới và bất bình đẳng chủng tộc sâu sắc. Tỷ lệ thất nghiệp của Nam Phi ở mức 32% trong quý đầu năm 2026 sau khi mất 350.000 việc làm, với những người trẻ tuổi bị ảnh hưởng nặng nề nhất, theo dữ liệu của cơ quan thống kê quốc gia.

Các cuộc tấn công nhằm vào người nước ngoài không phải là mới ở Nam Phi, nơi đã trải qua nhiều làn sóng bạo lực bài ngoại. Hơn 3 triệu người nhập cư – khoảng 5% dân số – sống ở nước này, hầu hết đến từ các nước Nam Phi lân cận để tìm việc làm, theo cơ quan thống kê quốc gia. André Duvenhage, giám đốc nghiên cứu tại Đại học North-West của Nam Phi, cho biết người nhập cư thường được thuê vì các nhà tuyển dụng coi họ sẵn sàng làm việc với mức lương thấp hơn và, với tư cách là người không phải công dân, họ thường không được bảo vệ bởi nhiều biện pháp bảo vệ lao động. Các nhà tuyển dụng cũng cho rằng họ có “đạo đức làm việc cao hơn một số công dân bình thường của chúng tôi,” ông nói.

Tonye Irims, người điều hành các công ty năng lượng mặt trời ở Nigeria và Nam Phi, nói với CNN rằng sự thù địch nhắm vào “bất kỳ người di cư da đen châu Phi nào bị nghi ngờ sống và kinh doanh gần các cộng đồng da đen Nam Phi có thu nhập thấp.” Ông mô tả bạo lực là “mang tính chủng tộc và giai cấp nặng nề,” lưu ý rằng người nước ngoài giàu có và cư dân da trắng hiếm khi bị nhắm mục tiêu. Irims cho rằng nền kinh tế Nam Phi phần lớn vẫn do thiểu số người Afrikaner da trắng giàu có kiểm soát, khiến nhiều người da đen Nam Phi có cơ hội kinh tế hạn chế. Không thể thách thức “các cấu trúc chính trị và doanh nghiệp cấp cao chịu trách nhiệm cho sự nghèo đói của họ,” nhiều người thay vào đó hướng sự thất vọng của họ vào “những người nhập cư da đen không có khả năng tự vệ.”

Đối với người làm vườn người Malawi Nyirenda, các cuộc biểu tình là “đạo đức giả” vì, theo anh, chúng nhắm mục tiêu có chọn lọc vào những người di cư da đen châu Phi. Mặc dù đã coi Nam Phi là nhà của mình trong 16 năm qua, người đàn ông 38 tuổi này nói với CNN rằng anh đã quyết định trở về Malawi. “Họ (những người biểu tình) chỉ có năng lượng cho những người da đen châu Phi nghèo khổ như họ,” anh nói. “Tại sao lại chiến đấu với một người đói như bạn trong khi bỏ qua những kẻ đã lấy hết tài sản của bạn?”

Theo CNN

Ảnh: Hosny salah / Pexels