Các hệ thống vũ khí tự động (AWS) – loại vũ khí có thể tự động lựa chọn và tấn công mục tiêu sau khi kích hoạt – không còn là giả thuyết. Theo định nghĩa của Bộ Quốc phòng Mỹ, AWS là hệ thống “một khi được kích hoạt, có thể lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp thêm của người điều khiển”. Thực tế, tháng 7/2026, Thủy quân lục chiến Mỹ đã chọn hệ thống “Bullfrog” có khả năng phát hiện, theo dõi các mối đe dọa trên không như drone và tự động nhắm vũ khí vào chúng. Hệ thống Maven Smart System (Maven) của Palantir cũng đang được Bộ Quốc phòng Mỹ áp dụng rộng rãi, đóng vai trò “kết nối giữa người điều khiển, luồng cảm biến, nền tảng và thuật toán nhằm cải thiện việc ra quyết định tác chiến thông qua phối hợp người-máy”. Louis Mosley, người đứng đầu bộ phận Vương quốc Anh và châu Âu của Palantir, mô tả Maven là “công cụ hỗ trợ đắc lực” cho các chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran.

Thực trạng vũ khí tự động và khoảng trống pháp lý

Sự xuất hiện của chiến tranh ứng dụng AI đã làm dấy lên tranh luận về mức độ giám sát của con người đối với các hệ thống này. Một số chuyên gia có quan điểm cởi mở hơn. Tim McFarland từ Trường Luật Đại học Queensland cho rằng luật nhân đạo quốc tế không cấm hoàn toàn việc sử dụng máy móc. Shin-Shin Hua của Đại học Cambridge cũng ủng hộ AWS vì khả năng xử lý dữ liệu lớn vượt trội. Tuy nhiên, những quan điểm này nằm ngoài dòng chảy chính của giới học thuật và ngoại giao. Phần lớn các tiếng nói đều nhấn mạnh sự cần thiết của giám sát chặt chẽ từ con người. Michael Boardman và Fiona Butcher từ Phòng thí nghiệm Khoa học và Công nghệ Quốc phòng của Bộ Quốc phòng Vương quốc Anh (Dstl) kêu gọi thiết kế các hệ thống có chế độ vận hành cho phép can thiệp và yêu cầu đầu vào của con người ở các bước cụ thể trong chu trình nhắm mục tiêu. Xu hướng này được thể hiện rõ nhất trong báo cáo tháng 4/2026 của Nhóm chuyên gia chính phủ (GGE) về AWS thuộc Liên Hợp Quốc. Chủ tịch GGE khẳng định: “Cần có sự phán xét và kiểm soát phù hợp với bối cảnh của con người để đảm bảo việc sử dụng và tác động của AWS tuân thủ luật pháp quốc tế”. Quan điểm này nhất quán với tuyên bố chung của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc và Chủ tịch Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế, nhấn mạnh “đảm bảo khả năng giám sát hiệu quả của con người, can thiệp kịp thời và vô hiệu hóa”.

Vì sao cần duy trì giám sát con người?

Việc duy trì giám sát con người là cần thiết vì các hệ thống AI có thể khuếch đại các thiên kiến vốn có trong dữ liệu huấn luyện và từ chính người thiết kế. Nhà nước Palestine đã cảnh báo về thiên kiến giới tính trong một đệ trình GGE năm 2023: “Một hệ thống có thể liên kết toàn bộ nam giới ở độ tuổi quân sự với tình trạng chiến đấu, tạo ra rủi ro khiến một số người bị AWS tấn công dù họ không phải là mục tiêu hợp pháp”. Tương tự, AWS có thể mang thiên kiến chủng tộc khi một người bị xác định là chiến binh một phần vì màu da. Nhiều quốc gia trong GGE cảnh báo nguy cơ “lặp lại, khuếch đại hoặc góp phần tạo ra các thiên kiến bất công mà con người vô tình hoặc cố ý mã hóa vào chương trình”. Do đó, việc duy trì giám sát con người là rất quan trọng.

Hình thức giám sát con người theo khuyến nghị của Liên Hợp Quốc

Báo cáo tóm tắt của Chủ tịch GGE tháng 4/2026 đưa ra khung cụ thể nhất về yêu cầu giám sát. Báo cáo kêu gọi các quốc gia: đảm bảo AWS hoạt động dưới chuỗi chỉ huy và kiểm soát có trách nhiệm; đảm bảo các tác động của AWS có thể được dự đoán và kiểm soát đầy đủ; đảm bảo tham số nhiệm vụ không thể bị hệ thống thay đổi đáng kể; đảm bảo khả năng vô hiệu hóa kịp thời; và giới hạn hoạt động của AWS trong một phạm vi xác định. Nói tóm lại, giám sát phù hợp bao gồm: chuỗi chỉ huy, dự đoán tác động, tham số nhiệm vụ cố định, cơ chế vô hiệu hóa và phạm vi hoạt động rõ ràng. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, việc sử dụng AWS có thể bị coi là vượt quá mức giám sát cho phép.

Khung của GGE phần lớn tương đồng với các phân tích học thuật, nhưng còn thiếu một điểm quan trọng: khả năng can thiệp. Amanda Musco Eklund từ Đại học Umeå đã khảo sát các quan điểm và chỉ ra nhiều cấp độ can thiệp khả thi: từ “khả năng hủy bỏ, tạm dừng và sửa đổi các cuộc tấn công” đến “kiểm soát trực tiếp mọi lúc”. Với những điểm yếu của AI như thiên kiến giới tính và chủng tộc, cách tiếp cận chặt chẽ hơn – tức giám sát con người trong suốt quá trình vận hành và có khả năng can thiệp – là ưu tiên hàng đầu.

Kết luận

Sự trỗi dậy của AI trong chiến tranh đặt ra thách thức pháp lý lớn. Quan điểm chủ đạo từ các quốc gia, tổ chức quốc tế và chuyên gia là phải duy trì giám sát con người đối với AWS dựa trên nhận thức về những điểm yếu của AI. Để đảm bảo giám sát phù hợp, cần có chuỗi chỉ huy vững chắc, khả năng dự đoán tác động, tham số nhiệm vụ cố định, cơ chế vô hiệu hóa và phạm vi hoạt động xác định. Về phía người điều khiển, lựa chọn an toàn nhất luôn là đặt AWS dưới sự kiểm soát trực tiếp và có thể can thiệp bất cứ lúc nào.

Theo - Jurist - Commentary - Legal News & Commentary

Ảnh: FuN_Lucky / Pixabay