Quân đội Israel: Sự hy sinh trở thành sức mạnh chính trị

Bài phân tích của War on the Rocks đăng ngày 6/8/2026 chỉ ra rằng sự hy sinh của cộng đồng tôn giáo theo chủ nghĩa Phục quốc trong quân đội Israel sau 7/10/2023 đã trở thành quyền lực chính trị: khoảng 40% học viên tốt nghiệp trường sĩ quan bộ binh thuộc nhóm chỉ chiếm 12-14% dân số Do Thái.

Hai sự việc gần đây cho thấy quân đội Israel thay đổi ra sao?

Cuối tháng 6/2026, các học viên trường đào tạo sĩ quan của quân đội Israel dự một buổi giảng của Chuẩn tướng về hưu Ofer Winter, nhân vật gây tranh cãi trong Lực lượng Phòng vệ Israel. Theo báo Haaretz, Winter nói “không có dân thường nào vô can ở Gaza” và cáo buộc hai cựu tham mưu trưởng chặn sự nghiệp của ông vì lý do chính trị. Quy định cấm hoạt động chính trị trong chương trình huấn luyện, và quân đội sau đó gọi sự việc là một thất bại. Các học viên trao đổi với Haaretz mô tả buổi giảng mang màu sắc chính trị này là một phần của khuôn mẫu: diễn giả khách mời chủ yếu đến từ phe cánh hữu gắn với chủ nghĩa Phục quốc tôn giáo.

Ba tháng trước đó, một nhóm phóng viên CNN ghi hình người định cư lập một tiền đồn bất hợp pháp tại một ngôi làng ở Bờ Tây và hành hung một số cư dân Palestine. Những binh sĩ Israel có mặt đã bảo vệ người định cư thay vì dân làng, sau đó bắt giữ và hành hung các nhà báo. Tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel, Trung tướng Eyal Zamir, nhanh chóng đình chỉ toàn bộ tiểu đoàn Netzah Yehuda – đơn vị có nhiều lính dự bị gắn bó sâu sắc với phong trào định cư. Một người lính trong đoạn phim CNN thừa nhận tiền đồn là bất hợp pháp theo luật Israel, nhưng bày tỏ tin tưởng “đây sẽ trở thành một khu định cư hợp pháp”.

Bài phân tích nhận định hai vụ việc phản ánh một cuộc chuyển đổi cơ cấu sâu sắc kéo dài hai thập kỷ, được Chiến tranh Gaza thúc đẩy. Thương vong nặng nề mà cộng đồng tôn giáo theo chủ nghĩa Phục quốc gánh chịu kể từ 7/10/2023 đã tạo cho họ vị thế đạo đức khiến việc chỉ trích hành vi của họ trở nên đắt giá về chính trị. Chưa ai có thể nói quân đội sẽ phản ứng thế nào nếu nhận lệnh di tản các khu định cư Bờ Tây, nhưng các chính trị gia Israel ngày càng hành xử như thể lệnh đó sẽ làm vỡ quân đội, qua đó thu hẹp phạm vi các phương án lãnh thổ họ sẵn sàng cân nhắc.

Vì sao sĩ quan tôn giáo dân tộc chiếm vị thế lớn trong quân đội Israel?

Tiểu đoàn Netzah Yehuda được thành lập năm 1999 để đưa người Do Thái siêu Chính thống (Haredim) vào quân ngũ, nhóm từng giữ khoảng cách với các thể chế nhà nước và đặc biệt là quân đội. Trong khi đó, phe tôn giáo dân tộc coi nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ tôn giáo và đưa con em vào các đơn vị chiến đấu với tỷ lệ cao hơn nhiều so với tỷ trọng dân số. Tiểu đoàn phần lớn tuyển từ phái hardal – từ ghép của Haredi Le'umi – một nhóm thiểu số trong chủ nghĩa Phục quốc tôn giáo, kết hợp tuân thủ tôn giáo nghiêm ngặt với chủ nghĩa dân tộc nhiệt thành. Dù nhỏ, phái hardal có ảnh hưởng không cân xứng trong các học viện tiền quân ngũ và khao khát định hình lại quân đội.

Quân đội Israel từ lâu bị chi phối bởi tầng lớp trung lưu Do Thái Ashkenazi thế tục – nền tảng xã hội của chủ nghĩa Phục quốc Lao động. Nhà xã hội học quân sự Israel Yagil Levy từng chỉ ra điều này bắt đầu thay đổi sau Chiến tranh Yom Kippur năm 1973, khi giới tinh hoa truyền thống chuyển sang khu vực tư nhân, đặc biệt là ngành công nghệ cao. Ngày nay, khoảng 40% học viên tốt nghiệp trường sĩ quan bộ binh đến từ cộng đồng tôn giáo dân tộc, dù cộng đồng này chỉ chiếm 12-14% dân số Do Thái ở Israel. Tỷ lệ sĩ quan là người định cư theo tôn giáo tăng ở mọi cấp, từ trung đội trưởng đến tướng lĩnh.

Hai quá trình tạo ra sự dịch chuyển này. Thứ nhất, khi tầng lớp trung lưu thế tục rời khỏi lực lượng chiến đấu, hàng ngũ này được bù đắp bởi các cộng đồng bị gạt ra bên lề, đặc biệt là cộng đồng tôn giáo dân tộc đang phát triển và có động lực cao. Thứ hai, giới lãnh đạo của họ chủ động định hướng con em vào quân ngũ qua hai thiết chế chính. Các trường yeshiva Hesder – chương trình năm năm kết hợp học Kinh Torah với 18 tháng nghĩa vụ quân sự – đưa khoảng 85% học viên vào các đơn vị chiến đấu. Các học viện tiền quân ngũ mechinot, được thành lập để đào tạo sĩ quan tôn giáo, gửi học viên vào khóa sĩ quan với tỷ lệ gấp ba lần mức trung bình toàn quốc. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Maarachot của Bộ Quốc phòng Israel cho thấy tỷ trọng học viên sĩ quan bộ binh tôn giáo dân tộc tăng gấp mười lần từ năm 1990 đến 2008. Nhiều học viện trong số này truyền tải tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cứng rắn bên cạnh giáo dục tôn giáo, bắt nguồn từ giáo lý của Giáo sĩ Tzvi Yehuda Kook – cha đẻ tư tưởng của phong trào định cư, người coi thỏa hiệp lãnh thổ là vi phạm lời hứa của Chúa.

Cú sốc di tản Gaza 2005 đã thay đổi chiến lược của phe tôn giáo

Bước ngoặt xảy ra vào tháng 8/2005, khi Thủ tướng Israel khi đó là Ariel Sharon di tản toàn bộ 8.000 người định cư Do Thái khỏi Gaza. Với phe tôn giáo dân tộc – chỉ 15% ủng hộ kế hoạch – việc rút quân bị coi là sự phản bội của chính nhà nước. Quân đội thực hiện cuộc di tản suôn sẻ, một phần vì đã cố tình loại các đơn vị có đông lính tôn giáo, và chỉ khoảng 60 binh sĩ từ chối tuân lệnh.

Cộng đồng này rút ra bài học chiến lược từ thất bại. Giáo sĩ Eli Sadan, người sáng lập học viện tiền quân ngũ có ảnh hưởng nhất Bnei David, tuyên bố phe tôn giáo dân tộc cần “thâm nhập các hệ thống hiện có của quân đội, Cơ quan An ninh Israel, Mossad và cảnh sát” để gây ảnh hưởng từ bên trong. Trong hai thập kỷ sau đó, điều này đã xảy ra. Khi các bộ trưởng quốc phòng trước đây tìm cách kiềm chế các tổ chức kiểu này, họ đều thất bại; một bộ trưởng từng loại một trường yeshiva khỏi chương trình Hesder sau khi giáo sĩ đứng đầu lên tiếng cổ xúy bất tuân, nhưng người kế nhiệm lại phục hồi nó. Ngày 7/10/2023 đã làm tăng mạnh ảnh hưởng chính trị của cộng đồng này.

Thương vong trở thành sức mạnh đạo đức và chính trị

Mặc dù quân đội Israel không thống kê chính thức thương vong theo tôn giáo, tỷ lệ binh sĩ tôn giáo dân tộc tử vong cao là điều được thừa nhận rộng rãi. Khi các đợt gọi quân dự bị làm cạn kiệt nguồn lực, tỷ lệ nhập ngũ của phe tôn giáo dân tộc vẫn cao trong khi sự tham gia của phe thế tục giảm. Sự hy sinh đó đã trở thành một dạng uy quyền đạo đức, và việc chỉ trích hành vi hay chương trình nghị sự chính trị của cộng đồng này giờ phải trả giá.

Chủ đề này lặp lại trong các cuộc phỏng vấn của bài phân tích với cựu quan chức an ninh và học giả vào cuối 2025, đầu 2026. Elisheva Rosman-Stollman, học giả nghiên cứu tôn giáo và quân đội tại Đại học Bar-Ilan, truy nguồn gốc từ cuộc di tản Gaza 2005. Bà nói phe tôn giáo dân tộc tin rằng họ đã “hy sinh tối thượng” khi tuân thủ di tản, chỉ để thấy sự hy sinh đó “bị gạt sang một bên hoàn toàn” bởi giới lãnh đạo chính trị. Chiến tranh Gaza, theo bà, “củng cố mọi điều mà phe cánh hữu Israel coi trọng”.

Cựu giám đốc Tình báo quân đội Israel Tamir Hayman nhận định: “Mọi người sợ đối đầu với những vụ việc này vì họ sẽ bị gắn nhãn là cánh tả và bị tấn công trên mạng xã hội. Trong bối cảnh 7/10, họ được chống lưng bởi làn sóng thù hận và trả thù.”

Có thể đặt ra câu hỏi: tại sao người Haredi – vốn có ảnh hưởng chính trị lớn dù phần lớn tránh nghĩa vụ quân sự – không được xét đến? Bài phân tích lý giải ảnh hưởng của Haredi đến từ chính trị liên minh, không phải chiến trường. Ngược lại, vai trò không cân xứng của phe tôn giáo dân tộc trong chiến đấu và thương vong mang lại cho họ vị thế đạo đức mà các chính trị gia ngày càng ngại thách thức. Trong cuộc tranh cãi về miễn trừ nghĩa vụ cho người Haredi, một số chỉ trích mạnh nhất đối với yêu sách của họ đến từ chính cộng đồng tôn giáo dân tộc – những người tin mình đã gánh vác gánh nặng lớn nhất của cuộc chiến.

Quyền lực của phe tôn giáo hiện diện ở tầng chỉ huy

Hai cuộc bổ nhiệm vào mùa hè 2024 minh họa sự dịch chuyển trong thực tế. Chuẩn tướng Yehuda Vach, cựu học viên Bnei David, nhận quyền chỉ huy sư đoàn kiểm soát hành lang Netzarim ở Gaza. Điều tra của báo Haaretz cho thấy Vach phản đối việc tạo điều kiện cho viện trợ nhân đạo, tuyên bố “không có người vô tội ở Gaza” và tự mình chủ động phát động chiến dịch dọn sạch miền bắc Gaza, khiến Haaretz mô tả quyền chỉ huy của ông là “một kiểu quân đội trong quân đội”. Học giả nghiên cứu tôn giáo Tomer Persico, người theo dõi sát phong trào này, cho biết các đơn vị do phe tôn giáo dân tộc lãnh đạo có quyền tự chủ bất thường và các chỉ huy “về cơ bản sẽ làm bất cứ điều gì họ muốn”.

Thiếu tướng Avi Bluth, cũng là cựu học viên Bnei David, trở thành tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung tâm tại Bờ Tây, nơi ông thiết lập sự phối hợp chính thức với những người định cư đang xây tiền đồn bất hợp pháp – hoạt động mà lực lượng của ông trên danh nghĩa vẫn phải kiểm soát.

Đạo đức quân đội Israel đang bị thách thức mạnh

Ở cấp thấp hơn, chiến tranh tạo ra chuỗi hành vi sai trái được ghi nhận, mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa tôn giáo rõ rệt. Binh sĩ dựng giáo đường tạm trong nhà Palestine, phát thanh lời cầu nguyện Do Thái từ một nhà thờ Hồi giáo ở Jenin và đốt nhà Palestine theo lệnh chỉ huy. Khi chín binh sĩ bị giam vì cáo buộc lạm dụng nghiêm trọng tù nhân tại trại giam Sde Teiman, các nhà hoạt động cực hữu xông vào căn cứ, cùng với một bộ trưởng nội các và các nghị sĩ Knesset (Quốc hội Israel). Một lính canh bị buộc tội tự bào chữa trong video bằng cách trích dẫn phần Kinh Torah của tuần đó, viện dẫn luật tôn giáo Do Thái thay vì điều lệ quân đội. Cựu chuyên gia tâm lý trưởng quân đội Israel Reuven Gal nói nhiều binh sĩ tôn giáo xem chiến dịch Gaza là một “cuộc thánh chiến”.

Bộ quy tắc đạo đức mang tên Tinh thần Lực lượng Phòng vệ Israel đã trở thành chiến trường giữa thẩm quyền của giáo sĩ và thẩm quyền của quân đội. Học thuyết “Sự trong sạch của vũ khí” trong bộ quy tắc yêu cầu binh sĩ chỉ dùng vũ lực khi cần thiết và bảo vệ dân thường cùng tù nhân. Học thuyết này từng được một cựu tham mưu trưởng quân đội Israel mô tả là “la bàn và lương tâm của quân đội Israel”. Hiện nó đang bị công khai tấn công: các giáo sĩ có ảnh hưởng lan truyền tuyên bố rằng không có người vô tội ở Gaza, và hàng chục giáo sĩ ký lá thư tuyên bố không có rào cản tôn giáo nào đối với việc ném bom bệnh viện nơi đối phương ẩn náu.

Theo Viện Dân chủ Israel, 65% người Israel hiện tin học thuyết “Sự trong sạch của vũ khí” khiến quân đội không hoàn thành được nhiệm vụ, gần gấp đôi so với một thập kỷ trước. The New York Times đưa tin, vài giờ sau vụ tấn công 7/10/2023, giới lãnh đạo quân đội Israel đã cho phép sĩ quan tấn công các tay súng Hamas cấp thấp ngay cả khi điều đó có nguy cơ giết tới 20 dân thường – ngưỡng trước đây chỉ dành cho các mục tiêu giá trị cao – và quân đội đã thắt chặt các quy định này vào tháng sau.

Bộ chỉ huy phản ứng và câu hỏi về tương lai

Giới chỉ huy tối cao chưa từ bỏ bộ quy tắc. Eyal Zamir đã đình chỉ toàn bộ tiểu đoàn Netzah Yehuda sau vụ việc tiền đồn. Quân đội gọi bài giảng của Winter là thất bại và cam kết giữ chính trị ra khỏi chương trình huấn luyện. Trung tướng Herzl Halevi, người tiền nhiệm của Zamir, từng bảo vệ việc kỷ luật binh sĩ liên quan vụ nhà thờ Hồi giáo Jenin trước các đòn tấn công của phe cực hữu.

Tuy nhiên, liệu những nỗ lực này có thành công hay không vẫn là câu hỏi ngỏ. Hai yếu tố chỉ ra chiều hướng ngược lại. Thứ nhất, các tướng lĩnh đang thi hành chuẩn mực hiện nay được định hình bởi một quân đội Israel trước đó, trong khi các học viên đang ngồi nghe những bài giảng như của Winter sẽ chỉ huy các lữ đoàn trong vòng một thập kỷ tới. Khi ngày càng nhiều sĩ quan chiến đấu nghi ngờ học thuyết truyền thống, các chỉ huy tương lai có khả năng mang những giả định khác lên hàng lãnh đạo. Thứ hai, khi quân đội kỷ luật binh sĩ vượt ranh giới, các thành viên nội các nhiều lần đứng về phía người bị kỷ luật thay vì đứng về phía các chỉ huy đã ra quyết định kỷ luật.

Trong vòng vài tuần sau 7/10/2023, các tổ chức định cư bắt đầu vận động tái thiết các khu định cư Gush Katif đã bị dỡ bỏ năm 2005, tổ chức các hội nghị thu hút các bộ trưởng nội các đến phát biểu. Sự hy sinh quân sự, vì thế, đã chuyển thành một dạng hợp pháp về chính trị, ngày càng định hình những gì các chính trị gia Israel tin là khả thi.

Theo War on the Rocks

Ảnh: ernie114 / Pixabay