7 mặt hàng phải chứng minh "sạch rừng"

Quy định (EU) 2023/1115 về sản phẩm không gây phá rừng nêu tên 7 mặt hàng: gia súc, ca cao, cà phê, cọ dầu, cao su, đậu tương và gỗ. Toàn cảnh tác động lên ngành cà phê nằm ở bài quy định chống phá rừng của EU.

Bàn tay hái những quả cà phê chín đỏ trên cành cây xanh
Ảnh minh họa: Bayawe Coffee Nomad / Pexels (Pexels License)

EU chọn những mặt hàng mà tiêu dùng của khối góp phần nhiều nhất vào nạn phá rừng toàn cầu. Theo nghiên cứu nêu ở phần mở đầu của quy định, cà phê chiếm 7% số rừng bị phá do tiêu dùng của EU. Cọ dầu và đậu tương cộng lại chiếm khoảng hai phần ba.

Tỷ lệ phá rừng do tiêu dùng của EU theo mặt hàng

%010203040Cọ dầu34 %Đậu tương32,8 %Gỗ8,6 %Ca cao7,5 %Cà phê7 %Gia súc5 %Cao su3,4 %Cọ dầu 34 %Đậu tương 32,8 %Gỗ 8,6 %Ca cao 7,5 %Cà phê 7 %Gia súc 5 %Cao su 3,4 %
Xem số liệu
Đơn vị: %Giá trị
Cọ dầu34
Đậu tương32,8
Gỗ8,6
Ca cao7,5
Cà phê7
Gia súc5
Cao su3,4
Biểu đồ: Hỏa Tốc 24h – Nguồn: Quy định (EU) 2023/1115, 31/05/2023

Dạng cà phê cụ thể nằm ở Phụ lục I, xếp theo mã HS, tức mã phân loại hàng hóa. Quy định ủy quyền (EU) 2026/2102 thêm cà phê hòa tan vì EU cho rằng để mặt hàng này đứng ngoài dễ đẩy nạn phá rừng sang nơi khác. Theo Bộ Công Thương, văn bản có hiệu lực từ 18/9/2026. Dòng cà phê hòa tan áp dụng muộn hơn cà phê nhân, cà phê rang đúng một năm.

Mã HSDạng cà phêCăn cứÁp dụng từ
0901Cà phê đã hoặc chưa rang, đã hoặc chưa khử caffeine; vỏ quả, vỏ lụa cà phê; chất thay thế có chứa cà phêPhụ lục I gốc, Quy định (EU) 2023/111530/12/2026 (phần lớn doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ: 30/6/2027)
2101 11 00Chiết xuất, tinh chất, chất cô đặc từ cà phê (cà phê hòa tan)Quy định ủy quyền (EU) 2026/210230/12/2027

Mốc riêng của từng nhóm doanh nghiệp nằm ở bài lộ trình áp dụng EUDR.

Ba điều kiện để cà phê vào EU

Theo Điều 3, cà phê chỉ được đưa ra thị trường, bán trong hoặc xuất khẩu khỏi EU khi đủ cả ba điều kiện.

  1. Không gây phá rừng (deforestation-free): đất trồng không bị chuyển từ rừng sang làm nông nghiệp sau ngày 31/12/2020, dù do con người gây ra hay không.
  2. Hợp pháp theo luật nước sản xuất. Luật liên quan gồm 8 lĩnh vực, trong đó có quyền sử dụng đất, môi trường, rừng, quyền người lao động, thuế và hải quan.
  3. Có tuyên bố thẩm định (due diligence statement). Theo Ủy ban châu Âu, doanh nghiệp nộp bản khai này qua Hệ thống thông tin EUDR, kèm thông tin chính của sản phẩm.

Operator, trader: ai chịu trách nhiệm chính

Bên chịu trách nhiệm chính là operator (nhà vận hành), tức doanh nghiệp đưa cà phê ra thị trường EU hoặc xuất khẩu khỏi EU. Đưa ra thị trường (placing on the market) là lần đầu cung cấp hàng tại EU.

Theo Ủy ban châu Âu, chuỗi cung ứng luôn có ít nhất một operator đặt tại EU. Doanh nghiệp ngoài EU tự nhập hàng vào EU vẫn là operator. Nhà xuất khẩu Việt Nam chỉ bán cho bên mua ở EU thì không phải chủ thể chính. Dù vậy, bên mua có thể đòi họ và nông hộ giao dữ liệu như tọa độ vườn.

Bản sửa Quy định (EU) 2025/2650 tách thêm vai doanh nghiệp hạ nguồn, và chỉ operator đầu tiên phải nộp tuyên bố thẩm định.

Vai tròVí dụ trong chuỗiNghĩa vụ
Operator (nhà vận hành)Nhà nhập khẩu cà phê từ ngoài EUThẩm định, nộp tuyên bố thẩm định trước khi bán hoặc xuất khẩu
Doanh nghiệp hạ nguồn (downstream operator)Bên chế biến làm đổi mã sản phẩm trong Phụ lục ILưu số tham chiếu tuyên bố và thông tin bên bán, bên mua 5 năm, báo khi hàng có thể vi phạm; doanh nghiệp lớn phải đăng ký trên Hệ thống thông tin
Thương nhân (trader)Bên bán lại trong EU, không đổi mã sản phẩmGiống doanh nghiệp hạ nguồn
Những bao tải cà phê nhân xếp chồng trong kho chờ xuất khẩu
Ảnh minh họa: K / Pexels

Chuyện nông dân và đại lý chịu ảnh hưởng ra sao nằm ở bài tác động tới nông dân và đại lý.

Thẩm định chuyên sâu gồm ba bước

Theo Điều 8, operator thẩm định chuyên sâu (due diligence) hàng của từng nhà cung cấp qua ba bước.

  1. Thu thập thông tin: mô tả, số lượng, nước sản xuất và tọa độ của mọi lô đất trồng ra hàng.
  2. Đánh giá rủi ro: hàng chỉ được bán khi rủi ro vi phạm bằng không hoặc không đáng kể.
  3. Giảm thiểu rủi ro: khi rủi ro còn đáng kể, operator phải có biện pháp kéo nó về mức không đáng kể.

Ủy ban châu Âu xếp Việt Nam vào nhóm rủi ro thấp trong Quy định thực thi (EU) 2025/1093. Hàng từ nước rủi ro thấp được bỏ bước đánh giá và giảm thiểu rủi ro theo Điều 13, nhưng vẫn phải thu thập thông tin, kể cả tọa độ. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, Ủy ban châu Âu khẳng định "phân loại rủi ro quốc gia không thay thế việc kiểm tra nguồn gốc của từng lô hàng".

Dữ liệu cần gom cho từng lô nằm ở bài hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Không chứng minh được, chế tài thế nào?

Lô cà phê thiếu một trong ba điều kiện thì không được vào EU. Theo Điều 25, mỗi nước thành viên tự đặt mức phạt với operator và trader vi phạm.

Với doanh nghiệp, mức phạt tối đa phải ít nhất bằng 4% doanh thu năm trên toàn EU của năm tài chính trước. Mỗi nước có thể đặt trần cao hơn, nên không có mức "phạt 4%" cố định. Tiền phạt còn phải lấy lại được phần lợi từ vi phạm và tăng dần khi tái phạm.

Khung chế tài còn phải có các biện pháp sau:

  • Tịch thu sản phẩm vi phạm và khoản thu từ giao dịch sản phẩm đó.
  • Tạm loại khỏi đấu thầu công và nguồn vốn công, tối đa 12 tháng.
  • Tạm cấm đưa hàng ra thị trường, bán hoặc xuất khẩu khi vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm.
  • Cấm dùng thẩm định đơn giản, tức cách làm rút gọn cho hàng từ nước rủi ro thấp, khi vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm.

Mốc gần nhất là 30/12/2026, khi doanh nghiệp lớn và vừa phải đáp ứng đủ ba điều kiện. Các mốc sau đó nằm ở bài các mốc áp dụng EUDR. Cách chuẩn bị dữ liệu vườn nằm ở bài chuẩn bị hồ sơ truy xuất. Bức tranh chung của ngành nằm ở bài EUDR với ngành cà phê.