Mọi mã độc đều chạy lén, có mục đích gây hại hoặc trục lợi, và cần một đường vào máy. Mối nguy này có trên máy tính Windows, macOS lẫn điện thoại Android và iPhone.
Phần mềm độc hại (malware) là gì?
Malware ghép từ "malicious software", tức phần mềm viết ra để gây hại hoặc trục lợi trên thiết bị của người khác. Tiếng Việt gọi là phần mềm độc hại, hay ngắn gọn là mã độc.
Theo Microsoft Security 101, mã độc phá hỏng thiết bị, làm gián đoạn hệ thống hoặc truy cập trái phép. Mục đích thường là lấy dữ liệu, thông tin đăng nhập, tiền hoặc tống tiền nạn nhân. CISA, cơ quan an ninh mạng của Mỹ, coi mọi phần mềm dùng để truy cập trái phép hệ thống công nghệ thông tin là mã độc.

Một phần mềm thành mã độc vì ý đồ gây hại, và vì nó chạy khi người dùng không biết hoặc bị lừa cho phép. Vẻ ngoài đáng sợ không phải là tiêu chí. Theo Microsoft Learn, kẻ phát tán mã độc thường nhắm tới tiền. Chúng lấy thông tin đăng nhập ngân hàng, gom thông tin để bán, bán quyền dùng tài nguyên máy hoặc tống tiền nạn nhân.
Để làm được việc đó, mã độc đi qua ba bước: vào được thiết bị, ẩn mình, rồi ra tay. Ra tay có thể là lấy dữ liệu, chiếm quyền, đòi tiền hoặc dùng máy làm công cụ. Rootkit, loại mã độc ẩn sâu trong hệ thống, là ví dụ về bước ẩn mình. Theo Microsoft, rootkit có thể nằm lâu trên thiết bị, sửa báo cáo của hệ thống và trao cho kẻ tấn công quyền điều khiển cao hơn.
Vì sao không nên gọi mọi mã độc là virus?
Virus chỉ là một loại mã độc, nên gọi mọi mã độc là virus là chưa đúng. Virus phải bám vào tệp hoặc chương trình khác, và chỉ lây khi người dùng chạy tệp đó. Theo Microsoft, đây là một trong những dạng mã độc lâu đời nhất, nhân bản khi nạn nhân mở tệp hoặc tệp đính kèm độc hại. Sâu máy tính (worm) thì khác: nó tự sao chép và lây qua mạng bằng cách khai thác lỗ hổng, tức lỗi bảo mật trong phần mềm, không cần người dùng làm gì.
Cách gọi sai khiến nhiều người nghĩ máy "không có virus" là an toàn. Trojan đội lốt phần mềm hợp pháp, còn phần mềm gián điệp lén thu thập dữ liệu. Cả hai đều không cần bám vào tệp chủ. Microsoft Learn chia mối đe dọa thành 11 nhóm, từ mã độc đào tiền mã hóa, rootkit, Trojan đến lừa đảo hỗ trợ kỹ thuật.
Ngay công cụ có sẵn trên Windows cũng nằm ở mục "Bảo vệ khỏi mối đe dọa & vi-rút" của ứng dụng Bảo mật Windows, tức bao quát rộng hơn virus.
8 loại phần mềm độc hại phổ biến nhất
Người dùng phổ thông hay gặp 8 loại phần mềm độc hại. Chúng khác nhau ở cách xâm nhập và thứ nhắm tới: tiền, tài khoản, dữ liệu hay sức mạnh của thiết bị. Hai loại gây thiệt hại trực tiếp lớn nhất cho người dùng cá nhân là Trojan và mã độc đánh cắp thông tin, vì chúng nhắm thẳng vào tiền và tài khoản.
| Loại | Cách hoạt động | Thường gặp trên | Tác hại chính |
|---|---|---|---|
| Trojan, gồm Trojan ngân hàng và Trojan điều khiển từ xa (RAT) | Đội lốt phần mềm hợp pháp rồi tải thêm mã độc, ghi lại phím gõ hoặc trao quyền điều khiển máy cho kẻ tấn công | Cả hai; ví dụ PromptSpy trên Android (ESET, 19/02/2026) | Mất mật khẩu, kẻ gian điều khiển máy từ xa |
| Mã độc đánh cắp thông tin (infostealer) | Lấy thông tin đăng nhập, số thẻ thanh toán, thông tin tài khoản ngân hàng và ví tiền mã hóa | Máy tính Windows; ví dụ Lumma Stealer (Microsoft, 21/05/2025) | Mất tiền, mất tài khoản |
| Phần mềm gián điệp (spyware) | Bí mật thu thập thông tin đăng nhập, thói quen duyệt web, thông tin tài chính | Cả hai | Lộ dữ liệu cá nhân và tài chính |
| mã độc tống tiền (ransomware) | Khóa hoặc phá dữ liệu quan trọng cho tới khi nạn nhân trả tiền chuộc | Máy tính; ví dụ WannaCry nhắm vào Windows tháng 5/2017 | Mất quyền dùng dữ liệu; trả tiền không bảo đảm lấy lại được |
| Virus | Nhân bản khi nạn nhân mở tệp hoặc tệp đính kèm độc hại | Máy tính, qua tệp bị nhiễm | Phá dữ liệu |
| Sâu máy tính (worm) | Tự sao chép, lây qua mạng bằng cách khai thác lỗ hổng | Máy tính trong cùng mạng | Lây sang máy khác mà người dùng không cần làm gì |
| Phần mềm quảng cáo độc hại (adware) | Tự cài không được đồng ý để hiện quảng cáo; biến thể xấu hơn đổi cài đặt hoặc cài thêm phần mềm | Cả hai | Máy chậm, cài đặt bị thay đổi |
| Mã độc biến máy thành công cụ (botnet, cryptojacking) | Botnet điều khiển nhiều máy nhiễm từ xa; cryptojacking dùng sức xử lý của máy để đào tiền mã hóa | Cả hai | Máy bị dùng để tấn công từ chối dịch vụ (DDoS), gửi thư rác; tốn sức xử lý |
Ranh giới giữa các loại chỉ mang tính tương đối, vì một mã độc có thể làm nhiều việc cùng lúc. Theo ESET Research, PromptSpy vừa là Trojan điều khiển từ xa, vừa quay và chụp màn hình, vừa ghi lại mã PIN màn hình khóa.
Microsoft đếm được hơn 394.000 máy tính Windows nhiễm Lumma từ giữa tháng 3 đến giữa tháng 5/2025. Cũng trong tháng 5, Đơn vị Tội phạm Kỹ thuật số (DCU) của Microsoft khởi kiện. Theo lệnh tòa, khoảng 2.300 tên miền độc hại của Lumma bị gỡ, tạm ngưng hoặc chặn.
5 đường phần mềm độc hại lây vào máy tính và điện thoại
Phần mềm độc hại lây vào máy tính và điện thoại chủ yếu qua 5 đường. Cả 5 đường đều cần người dùng bấm, tải, cài, hoặc chưa cập nhật thiết bị.
- Tin nhắn, email và tin nhắn mạng xã hội có link hoặc tệp đính kèm. Theo NCSC Anh (Trung tâm An ninh mạng Quốc gia Anh), lừa đảo trực tuyến (phishing) dụ nạn nhân bằng email, tin nhắn hoặc cuộc gọi. Mục tiêu là đưa nạn nhân vào trang có thể tải virus hoặc lấy thông tin ngân hàng. Microsoft cho biết Lumma Stealer lây chủ yếu qua email lừa đảo nhắm đích và quảng cáo độc hại, thường giả danh chính Microsoft. Tình huống thường gặp: một email mang tên hãng quen thuộc kèm tệp "hóa đơn". Đường này có trên cả máy tính và điện thoại.
- Ứng dụng cài ngoài kho chính thức và ứng dụng giả mạo. Trên Android, tệp APK, tức tệp cài ứng dụng Android, gửi qua link không đi qua bước kiểm tra trước khi tải của Google Play. Google cảnh báo việc cài như vậy có thể làm hỏng thiết bị, mất dữ liệu và lộ thông tin cá nhân. Rủi ro lớn nhất đến khi ứng dụng đó được cấp quyền trợ năng, tức quyền đọc màn hình và thao tác thay người dùng, hoặc quyền đọc tin nhắn. PromptSpy lây qua một trang web riêng và một ứng dụng mồi (dropper) giả mạo trang của ngân hàng Chase. Mã độc này chưa từng có trên Google Play. Kẻ gian cũng tạo ứng dụng giả mạo đội lốt thương hiệu quen. Đường này chủ yếu gặp trên điện thoại Android.
- Phần mềm bẻ khóa (crack), tệp tải từ nguồn lạ và USB. Microsoft xếp tệp, bản tải về và USB nhiễm mã độc vào các đường lây. Chính quyền bang Victoria (Úc) khuyên tránh torrent và phần mềm lậu. Victoria cũng khuyên tắt macro, tức đoạn lệnh tự chạy trong tệp văn phòng, trừ khi thật sự cần. Tình huống thường gặp: một bản crack phần mềm văn phòng tải từ diễn đàn có thể chứa mã độc. Đường này chủ yếu gặp trên máy tính.
- Quảng cáo độc hại và trang web độc hại. Theo Microsoft, mã độc có thể lây từ trang web độc hại, kể cả từ quảng cáo độc hại đặt trên trang hợp pháp. Tình huống thường gặp: người dùng tìm tải phần mềm miễn phí, bấm vào quảng cáo đứng đầu và tải về bản cài bị chèn mã độc. Đường này có trên cả máy tính và điện thoại.
- Thiết bị và phần mềm chưa vá lỗ hổng. Đây là đường không cần người dùng làm gì. Microsoft xếp lỗ hổng phần mềm và hệ thống lỗi thời vào các đường lây. NCSC Anh cho biết kẻ tấn công thường vào qua dịch vụ truy cập từ xa để lộ ra Internet, như Remote Desktop Protocol (RDP). Chúng cũng vào qua thiết bị truy cập từ xa chưa vá. Đường này có trên cả máy tính và điện thoại.
Phần mềm độc hại gây hại gì cho tiền và dữ liệu cá nhân?
Phần mềm độc hại gây hại theo năm cách chính. Nó lấy tiền, chiếm tài khoản, khóa hoặc xóa dữ liệu, làm lộ đời tư và biến thiết bị của bạn thành công cụ lừa người khác. Thiệt hại thường không lộ ra ngay, vì phần mềm gián điệp lén thu thập dữ liệu và nhiều mã độc được viết để ẩn mình.
- Mất tiền trong tài khoản ngân hàng, thẻ và ví tiền mã hóa. Mã độc đánh cắp thông tin như Lumma lấy thông tin đăng nhập, số thẻ thanh toán và thông tin tài khoản ngân hàng. Trên Android, PromptSpy lạm dụng quyền trợ năng, tên đầy đủ là Dịch vụ hỗ trợ tiếp cận, để tự bấm và kiếm lợi tài chính. Theo Google, quyền đọc tin nhắn SMS và chặn mã OTP, tức mã xác thực một lần, là nhóm quyền hay bị lạm dụng để lừa đảo tài chính.
- Bị chiếm tài khoản email, mạng xã hội, Tài khoản Apple hoặc tài khoản Google. NCSC Anh lưu ý email bị chiếm có thể bị dùng để vào các tài khoản khác của bạn. Trojan còn có thể ghi lại phím gõ, nên mật khẩu bị lấy ngay khi bạn nhập.
- Dữ liệu bị khóa hoặc xóa. Mã độc tống tiền khóa dữ liệu để đòi tiền chuộc. Theo NCSC Anh, một số loại thực chất là mã độc xóa dữ liệu (wiper), nên trả tiền cũng không lấy lại được tệp.
- Lộ đời tư. Mã độc có thể quay và chụp màn hình, nên tin nhắn, ảnh hay mã PIN hiện trên màn hình đều có thể bị lấy. Theo CISA StopRansomware, kẻ tấn công mã độc tống tiền còn thường dọa bán hoặc làm lộ dữ liệu, thông tin đăng nhập nếu không được trả tiền.
- Thiết bị bị dùng làm công cụ lừa người khác. Microsoft Learn cho biết kẻ gian dùng máy nhiễm để tấn công tiếp, còn botnet dùng máy nhiễm để gửi thư rác. Người trong danh bạ có thể nhận email hoặc tin nhắn lạ mang tên bạn. Tài khoản mạng xã hội của bạn cũng có thể hiện bài đăng lạ.
Người dùng Việt Nam có thêm một lớp chặn. Theo Google, chương trình thử nghiệm bảo vệ chống lừa đảo nâng cao của Google Play Protect chạy ở 9 khu vực, trong đó có Việt Nam. Các khu vực còn lại là Brazil, Hồng Kông, Ấn Độ, Kenya, Nigeria, Philippines, Nam Phi và Thái Lan.
Tính năng này tự chặn việc cài ứng dụng xin quyền nhạy cảm như đọc SMS. Lệnh chặn áp dụng khi ứng dụng được tải từ trình duyệt, ứng dụng nhắn tin hoặc trình quản lý tệp. Năm 2024, chương trình bảo vệ 10 triệu thiết bị và chặn hơn 36 triệu lần cài đặt rủi ro. Các lần cài này liên quan tới hơn 200.000 ứng dụng, tính chung cho mọi khu vực thử nghiệm.
Cập nhật phần mềm giúp chống mã độc ra sao?
Cập nhật phần mềm vá các lỗ hổng mà mã độc dùng để vào máy. Nó cũng giúp công cụ bảo vệ có sẵn nhận ra mã độc mới. NCSC Anh khuyên cài bản cập nhật bảo mật ngay khi có và dùng phiên bản mới nhất. Cơ quan này cũng khuyên bật cập nhật tự động cho hệ điều hành, ứng dụng và firmware, tức phần mềm điều khiển gắn sẵn trong thiết bị.
Việc cập nhật gồm hệ điều hành, ứng dụng, trình duyệt và công cụ bảo vệ như Microsoft Defender. Microsoft khuyên giữ phần mềm bảo mật và hệ thống luôn mới, kể cả sau khi đã gỡ mã độc. Chính quyền bang Victoria nhắc thêm một việc đơn giản: không tắt thông báo cập nhật.

Bản vá đóng lỗ hổng mà mã độc lợi dụng
Bản vá là bản cập nhật sửa lỗi trong phần mềm. Khi lỗ hổng đã được vá, mã độc nhắm vào lỗ hổng đó không còn dùng được trên máy đã cập nhật. Lỗ hổng là lỗi phần mềm mà kẻ gian lợi dụng để chạy mã hoặc vào máy trái phép.
Microsoft cho biết bộ công cụ khai thác (exploit kit) tự động tìm và khai thác các lỗ hổng đã biết. Vì vậy, máy chậm cập nhật là mục tiêu dễ.
WannaCry là ví dụ rõ nhất. Theo cảnh báo WannaCry của CISA, mã độc tống tiền này bị phát hiện sáng 12/05/2017 và nhắm vào Windows. Nó lây qua lỗ hổng SMBv1, tức giao thức chia sẻ tệp trong mạng, bằng mã khai thác MS17-010/EternalBlue.
Microsoft đã phát hành bản vá cho lỗ hổng này từ ngày 14/03/2017, gần hai tháng trước đó. Dù vậy, WannaCry vẫn lan ra hơn 150 quốc gia. Tiền chuộc là khoảng 0,1781 bitcoin, cỡ 300 USD. Bản vá cho Windows XP, Windows 8 và Windows Server 2003 chỉ ra một ngày sau khi WannaCry bị phát hiện.
Lỗ hổng bị khai thác trước khi hãng kịp phát hành bản vá có tên riêng là lỗ hổng zero-day.
Bật cập nhật tự động trên Windows, macOS, Android và iPhone
Cả bốn hệ điều hành đều có mục cập nhật trong phần Cài đặt, và mỗi máy chỉ cần thiết lập một lần. macOS và iPhone cho bật tự động tải và cài, Android có mục cập nhật hệ thống, còn Windows cho đặt giờ hoạt động.
| Thiết bị | Đường dẫn trong phần Cài đặt | Lưu ý |
|---|---|---|
| Windows | Windows 11: Bắt đầu > Cài đặt > Windows Update > kiểm tra bản cập nhật > Tải xuống & cài đặt; Windows 10: Bắt đầu > Cài đặt > Cập nhật & Bảo mật > Windows Update | Khởi động lại khi được yêu cầu; đặt "giờ hoạt động" để máy không tự khởi động lại lúc đang dùng (Hỗ trợ Microsoft) |
| macOS | Menu Apple > Cài đặt hệ thống > Cài đặt chung > Cập nhật phần mềm | Chọn cho máy tự tải về hoặc tự cài bản cập nhật (Hỗ trợ Apple về macOS) |
| Android | Cài đặt > Hệ thống > Bản cập nhật phần mềm | Tên mục có thể khác tùy hãng; lịch cập nhật tùy thiết bị, nhà sản xuất và nhà mạng; nên dùng Wi-Fi và pin từ 75% (Trợ giúp Android) |
| iPhone | Cài đặt > Cài đặt chung > Cập nhật phần mềm > Tự động cập nhật | Bật "Tự động cài đặt" hoặc "Tự động tải về"; mục "Tệp hệ thống" bật tự động cài riêng (Hỗ trợ Apple về iPhone) |
Ứng dụng cũng cần cập nhật. Trên Google Play, vào ảnh hồ sơ > Cài đặt > Lựa chọn ưu tiên về mạng > Tự động cập nhật ứng dụng. Muốn bật cho từng ứng dụng, vào Quản lý ứng dụng và thiết bị > Quản lý > chọn ứng dụng > Thêm > Bật tự động cập nhật.
Mức bản vá của Android nằm ở Cài đặt > Giới thiệu về điện thoại > Phiên bản Android. Mục này có Bản cập nhật bảo mật Android và Bản cập nhật hệ thống Google Play. Bản vá bảo mật nên cài ngay khi có, nên chỉ dời việc khởi động lại sang giờ không dùng máy, không bỏ qua bản vá.
Thiết bị hết hỗ trợ cập nhật có rủi ro gì?
Thiết bị hết hỗ trợ không còn nhận bản vá bảo mật. Mọi lỗ hổng mới phát hiện sẽ nằm mở mãi, và mã độc có thể khai thác. Máy vẫn bật lên và chạy bình thường, chỉ không còn bản sửa lỗi bảo mật.
Theo trang vòng đời sản phẩm của Microsoft, Windows 10 hết hỗ trợ ngày 14/10/2025, và phiên bản 22H2 là bản cuối. Người dùng cá nhân có thể tham gia chương trình cập nhật bảo mật mở rộng (ESU) kéo dài tới 12/10/2027.
Có thể tham gia bằng cách đồng bộ cài đặt PC mà không mất thêm phí, đổi 1.000 điểm Microsoft Rewards, hoặc trả một lần 30 USD. Một giấy phép dùng cho tối đa 10 thiết bị. Máy cần chạy Windows 10 22H2 đã cài bản cập nhật mới nhất, và cách đăng ký có thể khác theo khu vực.
Với điện thoại, Google cho biết Pixel 8 trở về sau nhận cập nhật hệ điều hành và bảo mật trong 7 năm. Pixel 6, 6 Pro, 6a, 7, 7 Pro, 7a và Pixel Fold nhận 5 năm, tính từ ngày lên Google Store tại Mỹ. Pixel 5a trở về trước không còn nhận bản cập nhật Android hay bảo mật. Với máy hãng khác, hãy xem chính sách cập nhật của hãng và ngày bản vá bảo mật trong Cài đặt.
- Nâng cấp lên phiên bản hệ điều hành còn được hỗ trợ nếu máy đáp ứng yêu cầu.
- Với máy Windows 10 chưa nâng cấp được, đăng ký ESU tại Cài đặt > Cập nhật & Bảo mật > Windows Update để tiếp tục nhận bản vá.
- Không dùng máy đã hết hỗ trợ cho ngân hàng, email chính và mạng xã hội. Hãy chuyển các tài khoản này sang thiết bị còn nhận bản vá.
5 thói quen phòng tránh phần mềm độc hại hằng ngày
Ngoài cập nhật, năm thói quen hằng ngày chặn được phần lớn đường lây của phần mềm độc hại mà không tốn tiền. Chúng xoay quanh ba quyết định của người dùng: cài gì, bấm gì và cấp quyền gì.
- Chỉ cài ứng dụng từ Google Play và App Store, không cài tệp APK theo link. Với điện thoại, đây là thói quen quan trọng nhất. Apple khuyên mọi người dùng chỉ cài ứng dụng từ App Store. Phía Google, Play Protect kiểm tra ứng dụng trên Google Play trước khi tải và quét cả ứng dụng từ nguồn khác.
- Không bấm link, không mở tệp đính kèm không mong đợi. Cách kiểm tra nhanh là liên hệ lại người gửi qua kênh chính thức do bạn tự tìm. Đừng dùng số điện thoại hay link có sẵn trong tin nhắn. Apple cho biết hãng không bao giờ yêu cầu bấm liên kết, mở tệp, cài ứng dụng hoặc hồ sơ qua email hay điện thoại. Hãng cũng không bao giờ xin mật khẩu Tài khoản Apple hay mã xác minh theo cách đó.
- Giữ Microsoft Defender và Google Play Protect luôn bật. Trang Trợ giúp Google Play ghi: "Google Play Protect được bật theo mặc định nhưng bạn có thể tắt đi." Google khuyến nghị luôn bật tại Google Play > ảnh hồ sơ > Play Protect > Cài đặt > Quét ứng dụng bằng Play Protect. Năm 2024, công cụ này quét hơn 200 tỷ ứng dụng mỗi ngày. Kẻ gian hay đòi tắt công cụ bảo vệ vì đó là lớp chặn chúng. NCSC Anh cảnh báo một chiêu lừa phổ biến: người gọi tự xưng báo máy bị nhiễm rồi đòi giúp hoặc đòi tiền. Gặp cuộc gọi như vậy, hãy cúp máy.
- Đọc kỹ quyền ứng dụng xin. Từ chối quyền trợ năng, quyền quản trị thiết bị và quyền đọc tin nhắn với ứng dụng không cần chúng. Đèn pin, trò chơi hay công cụ chỉnh ảnh là ví dụ. Năm 2024, Google ngăn 1,3 triệu ứng dụng truy cập quá mức dữ liệu nhạy cảm.
- Sao lưu dữ liệu định kỳ và bật xác thực hai yếu tố. NCSC Anh khuyên dùng mật khẩu email mạnh và riêng, tạo mật khẩu bằng ba từ ngẫu nhiên và dùng trình quản lý mật khẩu. Cơ quan này cũng khuyên bật xác minh hai bước (2SV), tức nhập thêm một mã ngoài mật khẩu khi đăng nhập. Ảnh và tài liệu quan trọng nên sao lưu ra ổ ngoài hoặc dịch vụ đám mây. Sao lưu cũng là cách phục hồi hiệu quả nhất. Điều kiện là luôn giữ một bản ngoại tuyến và không để thiết bị sao lưu cắm mạng thường xuyên. Khi máy đã nhiễm, xác thực hai yếu tố khiến mật khẩu bị lộ chưa đủ để kẻ gian vào email, ngân hàng hay mạng xã hội.
Người dùng không cần mua thêm phần mềm để có lớp bảo vệ nền. Microsoft Defender trên Windows còn có chế độ quét ngoại tuyến cho trường hợp nghi nhiễm.
Dấu hiệu máy đã nhiễm mã độc
Máy nhiễm mã độc thường có vài dấu hiệu bất thường cùng lúc, nhưng không dấu hiệu đơn lẻ nào đủ để kết luận. Một số mã độc còn không để lại dấu hiệu rõ ràng. Theo Microsoft, mã độc không tệp (fileless) chạy trong bộ nhớ nên khó phát hiện.
Dấu hiệu cũng khác nhau giữa hai loại máy. Máy tính lộ ra qua trình duyệt và hiệu năng, còn điện thoại lộ ra qua pin, quyền ứng dụng và cảnh báo của Play Protect.

Dấu hiệu trên máy tính
Trên máy tính, dấu hiệu đáng ngờ nhất là tài khoản báo đăng nhập lạ và công cụ chống virus báo nhiễm. Tiếp đến là thay đổi bất thường ở tệp, trình duyệt và hiệu năng.
- Tài khoản đăng nhập từ địa điểm lạ, hoặc mật khẩu bị đổi mà không phải do bạn, theo Chính quyền bang Victoria. Microsoft cũng coi thông báo tài khoản hoặc thiết bị bị xâm phạm là dấu hiệu cần chú ý.
- Phần mềm chống virus báo máy bị nhiễm, theo hướng dẫn thiết bị bị tấn công của NCSC Anh.
- Tệp hỏng, không mở được, hoặc hiện thông báo đòi tiền chuộc để lấy lại tệp. Đây là dấu hiệu gợi ý mã độc tống tiền.
- Trình duyệt tự chuyển trang và quảng cáo bật lên nhiều bất thường. Đây là dấu hiệu gợi ý phần mềm quảng cáo độc hại.
- Chương trình, thanh công cụ hoặc biểu tượng lạ xuất hiện. Máy tự khởi động lại, tự đóng hoặc mở ứng dụng, hay lặp lại thông báo lỗi lạ.
- Máy chậm, hay treo, nóng bất thường, quạt chạy mạnh hơn bình thường. Nếu tình trạng này kéo dài cả khi không dùng máy, đó có thể là mã độc đào tiền mã hóa đang dùng sức xử lý.
Máy chậm hoặc quạt kêu to cũng có thể do máy cũ hay đang cài cập nhật, nên cần xem nhiều dấu hiệu cùng lúc. Để kiểm tra nhanh, mở ứng dụng Bảo mật Windows và xem mục Lịch sử bảo vệ, nơi Microsoft Defender lưu kết quả quét.
Dấu hiệu trên điện thoại
Trên điện thoại, dấu hiệu rõ nhất là có ứng dụng lạ đang giữ quyền trợ năng. Mã độc lấy tiền trên Android như PromptSpy lạm dụng chính quyền này để đọc màn hình và tự bấm. Tên mục trên Android có thể khác tùy hãng.
- Có ứng dụng lạ giữ quyền trợ năng (Dịch vụ hỗ trợ tiếp cận), nhất là ứng dụng bạn không nhớ đã cài.
- Không gỡ được một ứng dụng vì nút gỡ không phản hồi. ESET cho biết PromptSpy đặt lớp phủ vô hình lên các nút có chữ như "stop", "end", "clear", "Uninstall". Cách gỡ thực tế duy nhất là vào chế độ an toàn.
- Google Play Protect gửi thông báo phát hiện ứng dụng có hại. Ứng dụng đó có thể bị tắt cho tới khi gỡ, hoặc bị tự động gỡ.
- Một ứng dụng báo máy đã "root" hoặc "jailbreak" dù bạn không làm việc đó, theo NCSC Anh. Root hay jailbreak nghĩa là máy đã bị gỡ giới hạn bảo mật của hãng.
- Người trong danh bạ báo nhận email hoặc tin nhắn lạ từ bạn.
- Pin hao nhanh và máy nóng bất thường.
Trên iPhone, cần để ý thông báo về mối đe dọa của Apple. Apple gửi thông báo này cho người có thể bị phần mềm gián điệp đánh thuê nhắm riêng. Thông báo hiện trên Màn hình khóa và trong Cài đặt, kèm biểu ngữ ở đầu account.apple.com.
Apple cũng gửi email từ threat-notifications@email.apple.com tới địa chỉ Tài khoản Apple. Để biết thông báo là thật, hãy tự đăng nhập account.apple.com thay vì bấm link trong email.
Phần mềm theo dõi do người khác cài lén có dấu hiệu riêng, nằm ở bài dấu hiệu điện thoại bị cài phần mềm theo dõi.
4 bước cần làm ngay khi nghi máy nhiễm mã độc
Khi nghi máy nhiễm mã độc, hãy làm ngay 4 bước theo thứ tự. Đó là ngắt mạng, báo ngân hàng, đổi mật khẩu trên thiết bị sạch, rồi mới quét và gỡ mã độc. Thứ tự này giữ tiền và tài khoản trước, rồi mới xử lý chiếc máy.
- Ngắt kết nối mạng. Tắt Wi-Fi, dữ liệu di động hoặc bật chế độ máy bay. Với máy tính, rút cáp mạng. Microsoft khuyên cô lập máy bằng cách tắt nguồn hoặc ngắt mạng để chặn mã độc lây lan.
- Báo ngân hàng nếu máy có ứng dụng ngân hàng. Dùng một điện thoại khác gọi số tổng đài in trên thẻ hoặc trên trang chính thức của ngân hàng. Yêu cầu khóa tạm tài khoản và thẻ. Không gọi số do người lạ gửi trong tin nhắn hay cuộc gọi.
- Đổi mật khẩu trên một thiết bị sạch. Theo Chính quyền bang Victoria, hãy đổi các mật khẩu quan trọng như email, ngân hàng, mạng xã hội bằng một thiết bị khác không bị nhiễm. Bật thêm xác thực đa yếu tố. Lý do là Trojan có thể ghi lại phím gõ, nên mật khẩu mới nhập trên máy nhiễm cũng có thể bị lấy.
- Quét và gỡ mã độc. Trên Windows, mở Bảo mật Windows > Bảo vệ khỏi mối đe dọa & vi-rút > Tùy chọn quét. Chọn Tính năng Chống Virut của Microsoft Defender (quét ngoại tuyến), rồi bấm Bắt đầu quét ngoại tuyến. Hãy lưu tệp đang mở trước, vì Microsoft Defender Offline khởi động lại máy để quét trong Môi trường phục hồi Windows. Trên Android, nhấn vào thông báo của Google Play Protect rồi chọn Gỡ cài đặt. Nếu không gỡ được, vào chế độ an toàn (Safe Mode), tức chế độ khởi động mà ứng dụng tải về không tự chạy. Sau đó gỡ lần lượt các ứng dụng mới tải. Trên Pixel 6 trở lên, theo Trợ giúp Pixel, nhấn giữ Nguồn và Tăng âm lượng, chạm giữ Tắt nguồn hoặc Khởi động lại rồi nhấn OK. Khi vào được, dòng "Chế độ an toàn" hiện ở cuối màn hình.
Khôi phục cài đặt gốc là bước cuối khi quét và gỡ không hiệu quả. Theo NCSC Anh, với điện thoại hãy khôi phục cài đặt gốc, với máy tính hãy xóa máy và cài lại hệ điều hành. Dữ liệu chỉ nên lấy lại từ bản sao lưu sạch gần nhất, vì lấy dữ liệu khi máy còn nhiễm có nguy cơ nhiễm lại. Nếu đã mất tiền, hãy giữ lại tin nhắn, ảnh chụp màn hình và sao kê để trình báo cơ quan công an.
Mã độc tống tiền khóa dữ liệu để đòi tiền chuộc
Mã độc tống tiền (ransomware) mã hóa hoặc khóa dữ liệu trên máy rồi đòi tiền chuộc để trả lại quyền truy cập. Theo NCSC Anh, cơ quan thực thi pháp luật không khuyến khích trả tiền chuộc, còn sao lưu là cách phục hồi hiệu quả nhất. Cách phòng và xử lý nằm ở bài mã độc tống tiền.
Phần mềm theo dõi cài lén trên điện thoại
Phần mềm theo dõi cài lén là một dạng phần mềm gián điệp, cài vào điện thoại mà chủ máy không biết. Theo Microsoft, phần mềm gián điệp lén thu thập dữ liệu cá nhân như thông tin đăng nhập, thói quen duyệt web và thông tin tài chính. Dấu hiệu và cách xử lý nằm ở bài phần mềm theo dõi cài lén trên điện thoại.
Ứng dụng giả mạo trên kho ứng dụng
Ứng dụng giả mạo đội lốt ứng dụng hoặc thương hiệu quen thuộc để đánh cắp thông tin. Năm 2024, Google chặn 2,36 triệu ứng dụng vi phạm chính sách trước khi chúng lên Google Play. Kho chính thức vì thế an toàn hơn, nhưng không tuyệt đối. Cách nhận biết nằm ở bài ứng dụng giả mạo trên kho ứng dụng.
Mã độc được viết bằng AI nguy hiểm tới đâu?
AI đang giúp kẻ gian viết mã độc và tin nhắn lừa đảo nhanh hơn, trơn tru hơn. Nhưng theo các báo cáo bảo mật, AI chưa tạo ra loại mã độc mà các cách phòng tránh cơ bản không chặn được. Báo cáo GTIG AI Threat Tracker của Google Threat Intelligence Group, công bố ngày 06/11/2025, cho biết các nhóm tấn công dùng Gemini, mô hình AI của Google, để soạn nội dung lừa đảo. Chúng giả danh người của tổ chức uy tín và viết tin nhắn bằng tiếng nước khác.
Báo cáo này cũng mô tả PROMPTFLUX, một chương trình mồi để cài mã độc khác. Nó định kỳ hỏi Gemini mã mới để né phần mềm chống virus, và có biến thể đòi viết lại toàn bộ mã nguồn mỗi giờ. Google xếp PROMPTFLUX vào loại đang thử nghiệm, chưa cho thấy khả năng xâm nhập thiết bị hay mạng của nạn nhân. Google cũng đã vô hiệu hóa các tài sản liên quan.
PROMPTLOCK là mã độc tống tiền dùng mô hình ngôn ngữ lớn, tức loại AI tạo văn bản, để tạo và chạy đoạn lệnh (script) trên Windows và Linux. Google cũng mô tả nó là bản thử nghiệm.
Trên Android, ESET công bố ngày 19/02/2026 rằng PromptSpy là mã độc Android đầu tiên được biết dùng AI tạo sinh trong lúc chạy. Mã độc gửi cho Gemini cấu trúc màn hình kèm một câu lệnh. Gemini trả về chỉ dẫn chạm, vuốt để ghim mã độc trong danh sách Ứng dụng gần đây.
AI chỉ giúp PromptSpy bám trụ trên máy, còn mô hình và câu lệnh được viết cứng trong mã. ESET chưa thấy PromptSpy trong dữ liệu đo của mình, nên đây có thể là bản thử nghiệm. Google Play Protect đã chặn các phiên bản đã biết.
ESET Threat Report H1 2026 công bố ngày 08/07/2026, với dữ liệu từ tháng 12/2025 đến tháng 5/2026. Theo ESET, báo cáo chưa thấy mã độc Android dùng AI tạo sinh nào khác ngoài PromptSpy. Lý do có thể là các lớp chống lạm dụng gắn sẵn trong mô hình ngôn ngữ lớn.
ESET cũng phân tích gần 900.000 "kỹ năng AI", tức thành phần nhỏ chỉ cho tác tử AI cách làm việc. Trong số đó có khoảng 25.000 kỹ năng đáng ngờ và hơn 3.000 kỹ năng độc hại.
Với người dùng phổ thông, điểm mới nằm ở tốc độ và độ trơn tru của mồi nhử. Điểm vẫn như cũ là mã độc phải được cài và được cấp quyền: PromptSpy lây qua trang web riêng, không có trên Google Play. Việc cần làm khác đi chỉ là cẩn thận hơn với tin nhắn viết quá chuyên nghiệp. Năm thói quen phòng tránh vẫn giữ nguyên hiệu quả.
Mã độc dùng AI là chuyện cần theo dõi tiếp, vì các mẫu đã công bố phần lớn vẫn ở dạng thử nghiệm. Ba nhóm mã độc gây hại nhiều cho người dùng cá nhân có bài riêng: mã độc tống tiền khóa dữ liệu, phần mềm theo dõi lén trên điện thoại và cách nhận biết ứng dụng giả mạo.
Cách đọc số liệu: Hỏa Tốc 24h tra cứu tên mục cài đặt và các báo cáo trong bài ngày 19/10/2026, nên tên menu có thể đổi theo phiên bản. Số về Google Play là số cả năm 2024, còn số về mã độc dùng AI lấy theo ngày công bố của từng báo cáo.
