Cuốn sách 'Le temps de l’obsolescence humaine' (Thời đại con người lỗi thời) của Bruno Patino, vừa lọt vào danh sách bán chạy nhất nước Pháp tháng 5/2026, gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ AI đang thao túng tâm lý con người. Theo Patino, AI không chỉ phản ánh mà còn khuếch đại lòng tự ái (narcissism), khiến người dùng rơi vào trạng thái thụ động, phụ thuộc và mất dần khả năng phân biệt thật – giả.

AI và ba giai đoạn bùng nổ của kỷ nguyên số

Bruno Patino, Chủ tịch kênh truyền hình Arte France, chia lịch sử kỹ thuật số thành ba giai đoạn. Giai đoạn 1 bắt đầu năm 1989 với sự ra đời của Web, mở ra kỷ nguyên kết nối toàn cầu. Giai đoạn 2 đến năm 2007 khi smartphone và mạng xã hội bùng nổ, biến giấc mơ chia sẻ tri thức thành công cụ khai thác dữ liệu của các tập đoàn công nghệ lớn. Giai đoạn 3 khởi đầu năm 2022 với sự xuất hiện của ChatGPT, đưa AI thâm nhập sâu vào đời sống hàng ngày.

Tác giả nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ mà ở mô hình kinh tế đằng sau nó. Các tập đoàn công nghệ thu lợi từ việc khai thác dữ liệu và cảm xúc người dùng, tạo ra vòng xoáy kích thích – đáp ứng vô tận.

AI khuếch đại lòng tự ái và 'hiệu ứng gương vỡ'

Theo Patino, AI được thiết kế để đáp ứng mọi nhu cầu của người dùng, từ đó vô tình khuếch đại lòng tự ái. Khi AI luôn đồng tình và cung cấp thông tin phù hợp với mong muốn cá nhân, người dùng dần mất khả năng đối diện với thực tế khách quan. Họ bị nhốt trong 'mê cung gương' – nơi họ chỉ nhìn thấy những phiên bản phân mảnh của chính mình, chứ không phải thế giới thực.

Tác giả cảnh báo, AI đang tạo ra 'những thứ giống thật đến mức khó phân biệt' (vraisemblable), khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt. Hệ quả là con người trở nên thụ động, phụ thuộc vào AI và bị mắc kẹt trong vòng xoáy khoái cảm do thuật toán tạo ra.

Nguy cơ 'hút cạn tâm hồn' và sự sụp đổ của cộng đồng

Patino đặt câu hỏi: Khi con người giao phó cả những vấn đề riêng tư như tư vấn tình cảm cho AI, liệu chúng ta có đang trao cho nó cảm xúc, tâm lý và ước mơ – tức là 'linh hồn' của mình? AI đóng vai trò trung gian trung lập, nhưng thực chất đang lợi dụng nhu cầu kết nối của con người để biến não bộ thành thứ dễ điều khiển hơn.

Tác giả kêu gọi xây dựng một mô hình kinh tế mới, dựa trên tư duy triết học và chính sách cụ thể, để bảo vệ nhân tính và sự sáng tạo. Ông nhấn mạnh: 'Chỉ từ việc đối mặt với cùng một thực tế, chúng ta mới có thể nảy sinh cảm giác cộng sinh và đoàn kết.' Nếu không, thế giới sẽ biến từ 'Ban đầu là Lời' thành 'Ban đầu là Công thức' – một sa mạc khô cằn của những con số.

Bối cảnh: Làn sóng phản đối trong giới xuất bản Pháp

Cuốn sách ra mắt trong bối cảnh giới xuất bản Pháp chao đảo. Tháng 4/2026, nhà xuất bản Grasset – một tên tuổi lâu đời – bất ngờ thay lãnh đạo sau khi tỷ phú Vincent Bolloré mua lại tập đoàn Hachette (sở hữu Grasset) vào năm 2023. Bolloré bị chỉ trích vì đẩy các ấn phẩm theo hướng cực hữu. Hơn 130 tác giả đã ký văn bản phản đối và tuyên bố cắt đứt quan hệ với Grasset. Bruno Patino là một trong số đó.

Danh sách best-seller Pháp tháng 5/2026 còn có các tác phẩm như 'Pensées distinguées' của Julia de Funès, 'Et la joie de vivre' của Gisèle Pelicot, 'Le Pain des anges' của Patti Smith, và 'En homme libre' của cựu Thủ tướng Gabriel Attal.

Ảnh: Pavel Danilyuk / Pexels