Hôm 9/8, chính quyền Damascus công bố thỏa thuận Syria – Nga về hai căn cứ Hmeimim và Tartus sau 18 tháng đàm phán, kể từ khi chế độ Bashar al-Assad sụp đổ tháng 12/2024. Damascus giành quyền kiểm soát cơ sở dân sự, còn cơ sở quân sự trở thành trung tâm huấn luyện chung trong 3 tháng.
Thỏa thuận Syria – Nga gồm những điều khoản gì?
Theo biên bản ghi nhớ do chính quyền hậu al-Assad ở Damascus công bố, Syria sẽ tiếp quản các cơ sở dân sự tại căn cứ không quân Hmeimim và khu thương mại của cảng Tartus. Phần quân sự tại hai địa điểm này sẽ được chuyển thành trung tâm huấn luyện chung giữa Nga và Syria, dự kiến hoàn tất trong 3 tháng. Phía Nga chưa bình luận về thỏa thuận.
Bộ Ngoại giao Syria gọi đây là diễn biến quan trọng nhất kể từ khi đàm phán bắt đầu cách đây khoảng 1,5 năm, mở ra giai đoạn mới trong quan hệ Syria – Nga. Động thái được xem là thay đổi lớn so với vai trò của hai căn cứ trong cuộc nội chiến Syria kéo dài gần 14 năm, khiến hàng trăm nghìn người thiệt mạng và hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa.
| Căn cứ | Vai trò dưới thời al-Assad | Theo thỏa thuận mới |
|---|---|---|
| Hmeimim | Trung tâm không kích của Nga trong chiến dịch can thiệp từ năm 2015 | Syria kiểm soát cơ sở dân sự; cơ sở quân sự thành trung tâm huấn luyện chung |
| Tartus | Bàn đạp hải quân chủ lực của Nga ở Địa Trung Hải | Syria kiểm soát khu thương mại; cơ sở quân sự thành trung tâm huấn luyện chung |
Vì sao Syria và Nga đều cần nhau?
Theo Alexey Muraviev, nghiên cứu viên cao cấp về nghiên cứu quốc phòng và chiến lược tại Edith Cowan University ở Western Australia, thỏa thuận cho thấy cả hai nước đều cần nhau. Damascus nhiều khả năng không muốn chấm dứt mối quan hệ lâu dài với Nga.
Nhà phân tích chính trị Ruslan Trad, thành viên không thường trú tại Atlantic Council, nhận định chính quyền của Tổng thống Ahmed al-Sharaa từng chiến đấu chống lực lượng do Nga hậu thuẫn trong nhiều năm, nhưng chỉ vài tuần sau khi nắm quyền đã bắt đầu đàm phán để giữ Nga ở lại. Ông dẫn lại nguyên tắc cổ điển: trong chính trị không có kẻ thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn.
Theo ông Trad, chính quyền mới có thể đã tính toán rằng trừng phạt Nga vì vai trò trong chiến tranh sẽ tốn kém hơn lợi ích. Nga kiểm soát quyền tị nạn của cựu Tổng thống Bashar al-Assad, nắm các khoản nợ và hợp đồng tái thiết của Syria, cung cấp dầu và ngũ cốc trợ giá, đồng thời là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc có quyền phủ quyết. Ông al-Sharaa từng bị Mỹ xếp vào danh sách khủng bố toàn cầu hồi tháng 5/2013, nhưng sau khi lên nắm quyền đã tìm cách xây dựng quan hệ với phương Tây.
Aron Lund, nghiên cứu viên tại Century International, gọi đây là chủ nghĩa thực dụng giao dịch của cả hai bên. Theo ông, Syria thiếu tiền mặt kinh niên và cần lúa mì, năng lượng, hỗ trợ kỹ thuật, trong khi Nga cần duy trì bệ phóng quân sự duy nhất ở Địa Trung Hải để triển khai quyền lực sang châu Phi và phía Đông Địa Trung Hải. Đổi lại, Nga có thể xóa nợ, hợp tác kinh tế và che chở tại Liên Hợp Quốc về các vấn đề khủng bố.
Ông Lund cho biết Tổng thống al-Sharaa từng hai lần đến Nga gặp Tổng thống Vladimir Putin kể từ khi lên nắm quyền, đồng thời công khai thừa nhận vai trò của Nga trong ổn định tình hình Syria và khu vực. Putin cũng bày tỏ ủng hộ toàn vẹn lãnh thổ Syria. Theo Lund, hai bên bắt đầu gặp gỡ và đàm phán chỉ vài tuần sau khi al-Assad bị lật đổ, thậm chí các thỏa thuận đầu tiên được chốt trước khi chế độ cũ sụp đổ, trong chiến dịch tiến công đưa al-Sharaa lên nắm quyền.
Ông Trad nhận định thỏa thuận phản ánh vị thế mới của Syria với tư cách người gác cổng có chủ quyền, không còn là khách hàng của Nga. Ông Lund đánh giá các nhà lãnh đạo Syria và Nga đều rất linh hoạt và thực dụng.
Bối cảnh
Nga từng là đồng minh quan trọng của cựu Tổng thống Bashar al-Assad trong cuộc nội chiến Syria bắt đầu từ các cuộc biểu tình Mùa xuân Ả Rập năm 2011. Cuộc can thiệp quân sự của Nga năm 2015 giúp xoay chuyển cục diện theo hướng có lợi cho chính quyền khi đó, nhưng Nga không can thiệp khi lực lượng của ông al-Sharaa tiến vào Damascus tháng 12/2024.
Sau khi al-Assad sụp đổ, binh sĩ Nga dần rời Syria, ngoại trừ lực lượng đồn trú tại hai căn cứ Hmeimim và Tartus. Việc đàm phán kéo dài khoảng 18 tháng cho thấy cả hai bên đều muốn giữ thỏa thuận không đổ vỡ.
Theo ông Muraviev, Mỹ và có thể cả Israel từng tìm cách gây sức ép buộc chính quyền mới chấm dứt sự hiện diện của Nga. Việc Damascus giữ được thỏa thuận cho thấy chính quyền này chịu được áp lực vì nhìn thấy lợi ích từ quan hệ với Nga, nhưng vẫn có thể mở rộng quan hệ với Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, thậm chí Israel. Ông Lund lưu ý các cuộc đàm phán diễn ra rất kín tiếng, vì hai bên lo ngại nói quá nhiều về căn cứ có thể khiến Mỹ và châu Âu yêu cầu đóng cửa.
Giới phân tích cho rằng cần chờ xem thỏa thuận mới sẽ hạn chế hay tái kích hoạt sự hiện diện quân sự của Nga tại Syria. Ông Lund nói sự sụp đổ của al-Assad là đòn giáng lớn với Nga, nhưng điều đó đã xảy ra; thỏa thuận này nói về tương lai hậu al-Assad và có thể mang lại điều tích cực hoặc tiêu cực cho Nga.
Theo Al Jazeera
Ảnh: Werner Pfennig / Pexels
