Ukraine đã chuyển sang lập trường đối đầu công khai hơn với Belarus kể từ cuối năm 2025, đỉnh điểm là cuộc gặp cuối tháng 5/2026 giữa Tổng thống Volodymyr Zelensky và lãnh đạo đối lập Belarus Sviatlana Tsikhanouskaya. Trong cuộc gặp, Zelensky nhấn mạnh Belarus cần "thoát khỏi sự can thiệp của Nga" và khẳng định Ukraine chưa bao giờ đe dọa Belarus.

Bối cảnh an ninh biên giới phía bắc xấu đi

Môi trường an ninh dọc biên giới phía bắc Ukraine đang xấu đi. Kyiv coi Belarus là thành phần quan trọng trong cơ sở hạ tầng quân sự của Nga và "ban công Belarus" là nguồn gây áp lực tiềm tàng. Việc Nga triển khai các hệ thống có khả năng mang đầu đạn hạt nhân chiến thuật và các cuộc tập trận chung liên tục đã củng cố sự hội nhập của Belarus vào cấu trúc quân sự Nga.

Ukraine cũng cáo buộc Belarus tạo điều kiện cho các hoạt động máy bay không người lái (drone) của Nga thông qua cơ sở hạ tầng gần biên giới phía bắc. Các cuộc tập trận hạt nhân quy mô lớn giữa Nga và Belarus, với sự tham gia của các lực lượng chiến lược và hệ thống hạt nhân chiến thuật, diễn ra sau các cuộc tập trận Pháp-Ba Lan chưa từng có hồi đầu năm, phản ánh vòng xoáy tín hiệu quân sự dọc sườn phía đông NATO.

Động lực từ sự thay đổi nhận thức và chính sách của Ukraine

Sự thay đổi lập trường của Ukraine không phải là phản ứng trước mối đe dọa quân sự trực tiếp từ Belarus, mà là sự tiến triển trong tư thế khu vực mới nổi của Kyiv. Các yếu tố thúc đẩy bao gồm lo ngại về sự tái can dự của Mỹ với Minsk, sự hội nhập quân sự liên tục của Belarus với Nga, và chiến lược khu vực ngày càng quyết đoán của chính Ukraine.

Trước đây, dưới thời cựu Chánh Văn phòng Tổng thống Andriy Yermak, Kyiv tìm cách tránh các bước đẩy Minsk sâu hơn vào quỹ đạo quân sự Nga và thỉnh thoảng hợp tác ngầm với Belarus. Tuy nhiên, từ tháng 12/2025, Zelensky gặp Tsikhanouskaya lần đầu tại Vilnius. Kể từ đó, Kyiv đã thông qua hai gói trừng phạt chống Belarus và nêu khả năng tiến hành thủ tục pháp lý chống lại Lukashenko.

Một động lực chính là lo ngại rằng sự tái can dự của Mỹ với Minsk có thể dần dần phát triển thành một lộ trình bình thường hóa rộng hơn. Washington chuyển sang can dự có chọn lọc sau khi đánh giá rằng cô lập và trừng phạt không tạo ra thay đổi chính trị kể từ năm 2020. Quá trình này tăng tốc sau khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, với việc Mỹ tìm cách sử dụng các kênh liên lạc mới để đảm bảo thả tù nhân, thu thập thông tin tình báo và hạn chế sự củng cố của Nga đối với Belarus. Bước tiếp theo có thể là cuộc gặp cấp cao Trump-Lukashenko liên quan đến việc thả hơn 600 tù nhân chính trị còn lại.

Ukraine tự coi mình là nhân tố an ninh khu vực

Chính sách đang thay đổi của Ukraine đối với Belarus cũng phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của Kyiv: từ một quốc gia chủ yếu tìm kiếm sự bảo vệ của phương Tây sang một tác nhân an ninh khu vực mới nổi. Theo một cuộc khảo sát mới, 40% người Ukraine hiện coi đất nước của họ là quốc gia dẫn đầu trong số các quốc gia châu Âu, so với chỉ 8% trước cuộc xâm lược toàn diện. Gần ba phần tư người Ukraine tin rằng lực lượng vũ trang của họ đang bảo vệ không chỉ Ukraine mà còn toàn bộ châu Âu, và đa số cho biết họ sẽ ủng hộ việc cung cấp hỗ trợ quân sự cho các nước châu Âu láng giềng trong trường hợp bị Nga tấn công.

Nhận thức này củng cố tham vọng của Kyiv trong việc định hình trật tự an ninh khu vực, bất chấp những hạn chế về cấu trúc: phụ thuộc vào viện trợ tài chính và quân sự của phương Tây, sự mệt mỏi xã hội ngày càng tăng, suy giảm nhân khẩu học và sự không chắc chắn về tốc độ và các điều khoản hội nhập châu Âu. Một lập trường khu vực quyết đoán hơn phục vụ nhiều mục đích: thể hiện tầm quan trọng chiến lược của Ukraine ở nước ngoài, đồng thời duy trì câu chuyện về khả năng phục hồi và quyền tự chủ trong nước.

Ukraine muốn ảnh hưởng đến cách tiếp cận của châu Âu

Đường lối cứng rắn hơn của Ukraine đối với Belarus cũng là nỗ lực nhằm ảnh hưởng đến cách tiếp cận trong tương lai của châu Âu đối với Minsk và Moscow. Kyiv lo ngại rằng sự can dự có chọn lọc với Belarus có thể dần trở thành tiền lệ cho việc đánh giá lại quan hệ với Nga khi các cuộc thảo luận về một giải pháp khu vực trong tương lai diễn ra. Ukraine tìm cách định vị mình như một trụ cột của kiến trúc an ninh phía đông châu Âu để đảm bảo rằng bất kỳ trật tự tương lai nào cũng hạn chế về mặt cấu trúc khả năng Nga quay trở lại với tư cách là một tác nhân chính trị và an ninh thống trị trong khu vực.

Cho đến nay, những lo ngại của Kyiv về việc Minsk được chào đón trở lại có vẻ phóng đại: Chính sách của châu Âu đối với Belarus vẫn thận trọng hơn nhiều so với cách tiếp cận của Washington, mặc dù các dấu hiệu tranh luận đang xuất hiện. Lithuania kiên quyết phản đối bất kỳ sự hòa giải nào với Lukashenko, do đó một sự thay đổi chính sách đáng kể của EU khó có thể xảy ra nếu không có tiến trình giải quyết rộng hơn xung quanh Ukraine. Tuy nhiên, sự điều chỉnh có thể có trong cách tiếp cận của Ba Lan, sau khi Minsk thả các tù nhân chủ chốt và giảm áp lực di cư, có thể đẩy nhanh các cuộc thảo luận nội bộ của EU và kiểm tra độ bền của sự đồng thuận hiện tại.

Hoạt động ngoại giao gia tăng của Pháp đối với Belarus cũng đáng chú ý, trùng với các cuộc tranh luận của châu Âu về lộ trình gia nhập EU của Ukraine và sự can dự trong tương lai với Nga. Ngày 24/5, Tổng thống Emmanuel Macron đã có cuộc điện đàm với Lukashenko, do phía Pháp khởi xướng, sau một số cuộc tiếp xúc chính thức và không chính thức gần đây của Pháp với Minsk. Cuộc thảo luận tập trung vào an ninh khu vực, quan hệ Belarus-EU và các vấn đề song phương trước cuộc họp Gymnich không chính thức của các ngoại trưởng EU, nơi câu hỏi về đối thoại EU-Nga trong tương lai cũng được thảo luận.

Những diễn biến này phản ánh mối quan tâm ngày càng tăng của châu Âu về cách quản lý rủi ro leo thang theo chiều ngang dọc theo sườn phía đông NATO và liệu các kênh liên lạc với Moscow cuối cùng có trở nên cần thiết hay không. Minsk đang cố gắng định vị mình như một trung gian hữu ích trong cuộc thảo luận mới nổi này, lặp lại vai trò ngoại giao của mình sau năm 2014. Đối với Kyiv, Belarus đại diện cho một câu hỏi chiến lược rộng lớn hơn: liệu trật tự châu Âu trong tương lai sẽ được xây dựng dựa trên sự ngăn chặn lâu dài Nga hay một hình thức chung sống có quản lý với Nga. Belarus đang trở thành bãi thử đầu tiên cho cuộc tranh luận đó.

Theo Carnegie Endowment for International Peace

Ảnh: 8385 / Pixabay