Sau khi chiếc F-15 bị bắn hạ tại Iran, một phi công Mỹ đã mô tả cảnh tượng chưa từng thấy: một bầy máy bay không người lái (drone) di chuyển theo đội hình kỳ lạ giống như con sứa, làm dấy lên đồn đoán về khả năng sở hữu công nghệ tác chiến bầy đàn (swarm warfare) của Tehran. Theo nguồn tin từ CNN, lời kể của phi công đã thu hút sự chú ý trong giới tình báo Mỹ, không chỉ vì nó xác nhận Iran có công nghệ mới, mà còn vì nó có thể là dấu hiệu cho thấy một bước tiến lớn hơn nhiều so với việc chỉ phát triển một loại drone mới.
Hiện tượng 'sứa' trên bầu trời: Lời kể của phi công Mỹ
Phi công Mỹ, người lái chiếc F-15 bị bắn rơi tại Iran, đã mô tả một đội hình drone bất thường: những chiếc drone lớn hơn di chuyển phía trước, trong khi các drone nhỏ hơn dường như treo lơ lửng bên dưới hoặc di chuyển theo sự kết nối trực quan với chúng, tạo thành hình dạng giống con sứa. Mặc dù các quan chức Lầu Năm Góc cảnh báo không nên vội vàng kết luận do điều kiện chiến đấu căng thẳng mà phi công trải qua, nhưng nếu mô tả này chính xác, nó có thể mở ra một sự thay đổi lớn trong nhận thức về năng lực drone và công nghiệp quốc phòng Iran.
Từ drone đơn lẻ đến 'tấn công tập thể': Khái niệm tác chiến bầy đàn
Trong hai thập kỷ qua, drone được xem là giải pháp thay thế chi phí thấp cho máy bay có người lái. Tuy nhiên, bước phát triển thực sự khiến các quân đội lớn quan tâm hiện nay không phải là bản thân drone, mà là mối quan hệ giữa chúng với nhau. Trong học thuyết quân sự hiện đại, câu hỏi không còn là 'một drone có thể làm gì một mình?', mà là 'hàng chục hay hàng trăm drone có thể làm gì khi tấn công trong cùng một mạng lưới?'. Khái niệm 'tác chiến bầy đàn' (swarm warfare) ra đời từ đó, nơi các drone không hoạt động riêng lẻ mà như một hệ thống tập thể, liên tục trao đổi thông tin và nhiệm vụ, thích ứng với điều kiện thực địa như thể chúng là một sinh vật duy nhất với hàng chục con mắt và cánh tay.
Cơ quan Dự án Nghiên cứu Tiên tiến Quốc phòng Mỹ (DARPA) đã dành nhiều năm phát triển các chương trình cho phép bầy đàn lớn các hệ thống không người lái hoạt động trong một mạng lưới tác chiến duy nhất, có khả năng thực hiện đồng thời các nhiệm vụ trinh sát, tấn công và tác chiến điện tử. Trong loại chiến tranh này, sức mạnh không chỉ được đo bằng số lượng nền tảng, mà còn bằng khả năng hợp tác, thích ứng và duy trì chiến đấu ngay cả khi mất đi một số thành phần.
Vì sao đội hình giống 'sứa' lại quan trọng?
Trong các tài liệu quân sự về chiến tranh mạng, có một mô hình gọi là 'drone mẹ' (mother drone) – một nền tảng drone lớn hơn đóng vai trò là nút chỉ huy hoặc trung tâm liên lạc trên không, trong khi các drone nhỏ hơn di chuyển xung quanh hoặc bên dưới nó để thực hiện các nhiệm vụ chuyên biệt như trinh sát, gây nhiễu hoặc tấn công. Đội hình này từ xa trông giống như một cơ thể chính với các phần tử nhỏ hơn phân nhánh ra – mô tả gần giống với hình ảnh mà phi công Mỹ đã thấy.
Chuyên gia Mỹ về hệ thống drone Sam Bendett, trong phát biểu trên tờ New York Post, cho rằng một trong những giải thích khả dĩ cho những gì phi công nhìn thấy là sự tồn tại của một nền tảng chính điều khiển hoặc liên lạc với các phần tử nhỏ hơn trong cùng một đội hình. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh đây vẫn chỉ là giải thích lý thuyết, không thể coi là bằng chứng về việc Iran sở hữu năng lực như vậy. Nhưng sự xuất hiện của khả năng này đủ để thu hút sự quan tâm của các nhà hoạch định quân sự, vì sự khác biệt giữa drone đơn lẻ và bầy đàn hợp tác không chỉ là khác biệt kỹ thuật, mà còn là khác biệt về bản chất của chiến tranh.
Bầy đàn không chỉ là số lượng, mà là 'bộ não tập thể'
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa các cuộc tấn công tập thể và bầy đàn thông minh. Ở Ukraine và Trung Đông, thế giới đã chứng kiến các cuộc tấn công sử dụng số lượng lớn drone cùng lúc, nhằm phá hủy mục tiêu trên diện rộng, làm cạn kiệt khả năng phòng thủ của đối phương hoặc gây nhiễu radar. Tuy nhiên, số lượng lớn không đồng nghĩa với một bầy đàn tác chiến mạng theo nghĩa quân sự chính xác.
Một nghiên cứu của Viện RAND (Mỹ) chỉ ra sự khác biệt giữa tấn công tập thể và bầy đàn mạng thực sự: tấn công tập thể dựa trên việc phóng một số lượng lớn nền tảng drone về phía một hoặc nhiều mục tiêu, trong khi bầy đàn mạng hoặc hợp tác thực sự có khả năng trao đổi thông tin, phân phối nhiệm vụ và đưa ra quyết định chiến thuật trong cùng mạng lưới trong suốt trận chiến, nhằm tạo ra điều kiện tác chiến tối ưu để đạt được mục tiêu. Sự khác biệt này khiến các quân đội coi bầy đàn mạng là một thế hệ vũ khí mới, không chỉ là sự phát triển của các drone hiện có.
Các kiểu tác chiến bầy đàn trên không
Có 6 kiểu tác chiến bầy đàn trên không chính, mỗi kiểu khác nhau về số lượng drone, năng lực và mục tiêu quân sự. Đó là: tấn công tràn (saturation attack) – phóng hàng chục hoặc hàng trăm drone giá rẻ để buộc phòng thủ tiêu hao tên lửa đắt tiền hoặc lộ vị trí; bầy đàn đa hướng (multi-axis swarm) – tấn công một mục tiêu từ nhiều hướng khác nhau; bầy đàn hợp tác mạng (cooperative network swarm) – các drone trao đổi thông tin, hiệu chỉnh vị trí, cập nhật ngân hàng mục tiêu và thời gian tấn công trong cùng bầy; bầy đàn 'drone mẹ' (mother drone swarm) – một nền tảng đóng vai trò nút chỉ huy, giống như máy bay AWACS, điều khiển các drone khác; bầy đàn trinh sát và tác chiến điện tử; và bầy đàn chống tổn thất (loss-resistant swarm) – tự phân phối lại nhiệm vụ khi một hoặc nhiều drone bị bắn hạ.
Cuộc đua toàn cầu hướng tới bầu trời mạng
Mỹ là một trong những nước đầu tiên thử nghiệm khái niệm này khi phóng hơn 100 drone nhỏ trong thí nghiệm Perdix nổi tiếng năm 2016. Lầu Năm Góc khi đó tuyên bố các drone này có khả năng hoạt động tập thể và đưa ra quyết định trong cùng một mạng lưới thay vì nhận lệnh riêng lẻ cho từng nền tảng. Trung Quốc cũng có các nghiên cứu quân sự về bầy đàn được thiết kế cho môi trường biển và không gian phức tạp, với các ứng dụng tiềm năng trong xung đột tương lai liên quan đến Đài Loan. Israel, Thổ Nhĩ Kỳ và Nga đang phát triển các hệ thống kết hợp đạn dược tuần tra (loitering munition) với năng lực mạng và trí tuệ nhân tạo ở các mức độ khác nhau. Israel có kinh nghiệm công nghệ lớn với các loại đạn dược tuần tra bán tự động như Harpy và Harop, không hẳn là bầy đàn thông minh nhưng là một phần quan trọng của lộ trình tác chiến mạng. Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng với Kargu-2, được báo cáo có khả năng tìm kiếm và tấn công tự động trong các cuộc tấn công tại Libya. Trong cuộc xâm lược Ukraine của Nga, cả Moscow và Kiev đều có kinh nghiệm tác chiến phong phú về tấn công tập thể, trinh sát và đạn dược tuần tra, nhưng hầu hết các hoạt động được ghi nhận là 'tràn và phối hợp' hơn là một bầy đàn thông minh hoàn chỉnh.
Iran có đủ yếu tố để phát triển bầy đàn?
Không có bằng chứng cho thấy Iran hiện sở hữu một bầy đàn hợp tác tiên tiến tương tự như Mỹ hay Trung Quốc. Tuy nhiên, điều chắc chắn là Tehran có một trong những chương trình drone lớn nhất và đa dạng nhất Trung Đông. Dưới các lệnh trừng phạt phương Tây, Iran tập trung xây dựng cơ sở hạ tầng công nghiệp chuyên dụng cho drone, với các mẫu thử nghiệm đầu tiên được sử dụng trong cuộc chiến kéo dài 8 năm với Iraq (1980-1988). Công nghệ Iran, dựa trên nền tảng giá rẻ và kỹ thuật dẫn đường đa dạng, đã xuất hiện trong cuộc xâm lược Ukraine của Nga và các cuộc xung đột vũ trang khác ở Trung Đông.
Về sản xuất, Tehran có danh sách các drone như Shahed-149 'Gaza', Shahed-129, Mohajer-6 và Shahed-136, cung cấp sự kết hợp giữa năng lực trinh sát, liên lạc, tấn công và sản xuất hàng loạt chi phí thấp. Đây là những yếu tố tạo nên nền tảng phù hợp để chuyển đổi sang các khái niệm vận hành phức tạp hơn như bầy đàn mạng. Do đó, các cơ quan tình báo và phân tích Mỹ coi lời khai của phi công là một 'tín hiệu tiềm năng' về hướng đi mà Tehran có thể theo đuổi trong những năm tới, nhằm bù đắp sự thiếu hụt nghiêm trọng về năng lực không quân có người lái, cũng như khả năng phòng không dễ bị tổn thương. Bầy đàn mạng sẽ bổ sung một mối đe dọa mới và một lá bài trong tay Tehran.
Điều gì thay đổi cục diện?
Sự nguy hiểm của bầy đàn hợp tác nằm ở chỗ nó chuyển trận chiến từ cấp độ nền tảng lên cấp độ mạng lưới. Trong chiến tranh truyền thống, bắn rơi một máy bay đồng nghĩa với việc loại nó khỏi trận chiến. Nhưng trong bầy đàn mạng, mất một số phần tử có thể không ảnh hưởng nhiều đến nhiệm vụ, vì các phần tử còn lại có thể phân phối lại vai trò và tiếp tục thực hiện. Lúc này, phòng không phải đối mặt với một bài toán khó: thay vì đối phó với một mục tiêu đơn lẻ có giá trị cao, nó phải đối mặt với hàng chục mục tiêu nhỏ và rẻ tiền di chuyển như một hệ thống duy nhất, có thể tiếp cận radar và các nền tảng phòng thủ từ nhiều hướng cùng lúc. Vì lý do này, các quân đội lớn coi tác chiến bầy đàn mạng là một trong những chuyển đổi quân sự quan trọng nhất kể từ khi xuất hiện đạn dược dẫn đường chính xác.
Ẩn số đằng sau 'con sứa'
Có thể sau này người ta sẽ chứng minh rằng những gì phi công Mỹ nhìn thấy chỉ là sự giải thích sai lầm về một cảnh tượng phức tạp trong một chiến trường hỗn loạn. Cũng có thể đó là mô tả trực tiếp đầu tiên về một năng lực Iran chưa từng được tiết lộ. Dù thế nào, tầm quan trọng của lời khai không nằm ở hình dạng của drone, mà nằm ở câu hỏi mà nó đặt ra. Nếu drone Iran thực sự đã bắt đầu hoạt động trong các mạng lưới hợp tác liên kết, thì Trung Đông có thể đang đứng trước một giai đoạn mới của chiến tranh trên không – giai đoạn mà đơn vị chiến đấu cơ bản không còn là một drone đơn lẻ, mà là toàn bộ bầy đàn. Khi đó, câu hỏi chiến lược sẽ không còn là 'Iran có bao nhiêu drone?', mà là 'Iran có thể phóng bao nhiêu mạng lưới tác chiến lên bầu trời cùng một lúc?'.
Ảnh: Pexels / Pixabay
