Ngày 20/7/2026, phong trào Hồi giáo Palestine Hamas thông báo bầu Khalil al-Hayya làm người đứng đầu văn phòng chính trị mới. Al-Hayya, 65 tuổi, từng là lãnh đạo Gaza lưu vong và trưởng đoàn đàm phán ngừng bắn, kế nhiệm Yahya Sinwar bị quân đội Israel tiêu diệt tại Dải Gaza năm 2024. Ông cũng là người sống sót sau âm mưu ám sát của Israel tại Qatar năm ngoái.

Quy trình bầu cử và cơ cấu lãnh đạo

Al-Hayya giành chiến thắng trong cuộc bỏ phiếu vòng hai tại Hội đồng Shura tổng thể của Hamas, đối đầu với cựu lãnh đạo chính trị Khaled Meshaal. Trước đó, không ứng viên nào đạt được đa số 50% cộng một phiếu cần thiết. Việc bầu al-Hayya tuân theo khuôn khổ nội bộ năm 2021 của Hamas, yêu cầu các vị trí lãnh đạo cao nhất phải phản ánh ba khu vực địa lý chính: Gaza, Bờ Tây bị chiếm đóng và cộng đồng hải ngoại. Al-Hayya, từng là thành viên hội đồng lãnh đạo lâm thời 5 người thành lập cuối năm 2024 để quản lý thời chiến, sẽ phục vụ phần còn lại của nhiệm kỳ bầu cử hiện tại kết thúc vào năm 2027.

Tiểu sử và hoạt động ban đầu

Sinh ngày 5/11/1960 tại thành phố Gaza, al-Hayya lớn lên trong một gia đình bảo thủ bị ảnh hưởng sâu sắc bởi cuộc chiến tranh Ả Rập-Israel năm 1967 và sự chiếm đóng của Israel. Chứng kiến các cuộc đột kích quân sự vào nhà và bắt giữ người thân thời thơ ấu đã hình thành ý thức chính trị sớm của ông. Tháng 3/1980, cuộc gặp then chốt với người sáng lập Hamas, Sheikh Ahmed Yassin, đã lôi kéo ông vào hoạt động có tổ chức. Al-Hayya theo đuổi nghiên cứu Hồi giáo sâu rộng, lấy bằng cử nhân tại Đại học Hồi giáo Gaza năm 1983, thạc sĩ tại Đại học Jordan năm 1986 và tiến sĩ về khoa học hadith tại Sudan năm 1997. Ông từng là trưởng khoa công tác sinh viên tại Đại học Hồi giáo Gaza và gia nhập Hiệp hội Học giả Palestine. Là thành viên sáng lập Hamas năm 1987, al-Hayya nhiều lần bị Israel bỏ tù trong cuộc nổi dậy Intifada thứ nhất cuối thập niên 1980, chịu đựng tra tấn dã man. Năm 2006, ông chính thức bước vào chính trường, giành ghế trong Hội đồng Lập pháp Palestine và lãnh đạo khối nghị sĩ Hamas.

Nhà đàm phán và ngoại giao chủ chốt

Trong hai thập kỷ qua, al-Hayya đảm nhiệm các vai trò tổ chức quan trọng, bao gồm phó lãnh đạo Hamas tại Gaza và người đứng đầu văn phòng quan hệ Ả Rập và Hồi giáo. Ông đóng vai trò then chốt trong các vấn đề ngoại giao, dẫn đầu các phái đoàn đàm phán ngừng bắn sau các cuộc chiến của Israel ở Gaza năm 2012 và 2014. Sau khi cuộc chiến diệt chủng của Israel bùng phát vào tháng 10/2023, al-Hayya làm trưởng đoàn đàm phán ngừng bắn gián tiếp và trao đổi tù nhân do Qatar và Ai Cập làm trung gian. Hoạt động chủ yếu từ Qatar, nơi bắt đầu tiếp nhận văn phòng chính trị Hamas từ năm 2012 theo yêu cầu của Mỹ, giúp ông vượt qua phong tỏa Gaza và phối hợp nỗ lực ngoại giao trong khu vực. Ông cũng tham gia các hoạt động chính trị quan trọng, bao gồm dẫn đầu phái đoàn tới Lebanon tháng 11/2023 gặp thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah, và sống sót sau cuộc tấn công bằng máy bay không người lái tháng 1/2024 tại Beirut khiến phó lãnh đạo chính trị Saleh al-Arouri thiệt mạng.

Những vụ ám sát và mất mát cá nhân

Hành trình chính trị của al-Hayya gắn liền với nhiều âm mưu ám sát của Israel và tổn thất nặng nề. Tháng 5/2007, một cuộc không kích của Israel vào nhà ông đã giết chết 7 người thân, trong đó có hai anh trai. Năm 2008, con trai Hamza, thành viên Lữ đoàn Qassam – cánh quân sự của Hamas – thiệt mạng trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Trong cuộc chiến năm 2014, một cuộc tấn công của Israel giết chết con trai cả Osama, vợ và ba đứa con của họ. Tháng 9/2025, al-Hayya sống sót sau cuộc tấn công của Israel vào một khu dân cư ở thủ đô Doha của Qatar, khiến con trai Humam, giám đốc văn phòng Jihad Labad, ba vệ sĩ và một sĩ quan an ninh Qatar thiệt mạng. Đầu năm nay, một người con trai khác, Azzam, chết vì vết thương trong một cuộc không kích của Israel tháng 5 tại khu phố Daraj, thành phố Gaza.

Bầu cử thời chiến và ý nghĩa

Bất chấp mất mát nhiều thành viên gia đình qua các cuộc xung đột liên tiếp, al-Hayya vẫn là nhân vật trung tâm trong văn phòng chính trị Hamas, cuối cùng dẫn đến việc ông được bầu làm lãnh đạo toàn phong trào gần ba năm sau khi cuộc chiến mới nhất của Israel bắt đầu, khiến hơn 73.000 người thiệt mạng. Quyết định tổ chức bỏ phiếu chính thức trong điều kiện chiến sự đang diễn ra phản ánh “chủ nghĩa thể chế sâu sắc” của Hamas, theo nhà phân tích chính trị Palestine Abdullah Aqrabawi. “Thay vì dùng các cuộc bổ nhiệm nhanh chóng hay sắc lệnh đồng thuận… nhóm đã chọn một quy trình bỏ phiếu,” Aqrabawi nói, lưu ý rằng cuộc đua tranh cho thấy tranh luận nội bộ lành mạnh về định hướng chiến lược của phong trào. Theo quy định của Hamas, trách nhiệm bầu người đứng đầu văn phòng chính trị thuộc về Hội đồng Shura tổng thể, không phải bỏ phiếu trực tiếp từ cơ sở. “Trong thời kỳ khủng hoảng, các quy trình khẩn cấp và kế hoạch dự phòng có sẵn sẽ tự động kích hoạt các lớp lãnh đạo và hành chính thứ cấp để nắm quyền kiểm soát,” nhà phân tích chính trị Palestine Wissam Afifa cho biết.

Theo Al Jazeera

Ảnh: Moritz Böing / Pexels