Cuộc chiến chống các nhóm khủng bố ở Tây Phi không còn giới hạn trong sa mạc Mali, đồng bằng Burkina Faso hay vùng biên giới Niger. Nó đã vượt qua ranh giới, lan rộng ra các không gian rộng lớn hơn: các quốc gia thảo nguyên và vành đai biên giới ngăn cách Sahel với Vịnh Guinea gồm Togo, Benin, Ghana và Bờ Biển Ngà. Những nước này không còn coi những gì diễn ra ở Sahel là khủng hoảng của láng giềng, mà là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia, ổn định chính trị và các tuyến thương mại của họ.

Ngọn lửa khủng bố lan đến Togo và Benin

Ngọn lửa khủng bố đầu tiên đã đến Benin, sau đó là Togo. Togo đã ban bố tình trạng khẩn cấp về an ninh tại vùng thảo nguyên phía bắc nước này từ tháng 6/2022 sau khi các mối đe dọa và tấn công từ biên giới với Burkina Faso gia tăng. Miền bắc Togo đã trở thành một hình mẫu căng thẳng cho những gì đang diễn ra trong khu vực. Trận chiến ở đó không chỉ chống lại các tế bào vũ trang vượt biên, mà còn chống lại nỗ lực của các nhóm vũ trang nhằm biến các khu vực biên giới xa xôi thành không gian yếu kém: những ngôi làng xa thủ đô, các tuyến buôn lậu cũ, xung đột chăn thả và đất đai, cùng cảm giác của người dân địa phương rằng nhà nước chỉ hiện diện qua thuế má hay quân đội. Đây là mảnh đất màu mỡ để phát động nổi dậy và thu hút chiến binh.

Chiến lược xây dựng 'bức tường an ninh'

Chính phủ các nước thảo nguyên châu Phi đang cố gắng xây dựng một bức tường an ninh trước khi sự xâm nhập biến thành sự chiếm đóng, và trước khi nỗi sợ hãi hàng ngày trở thành cái nôi cho các tổ chức vũ trang. Các báo cáo chỉ ra sự tồn tại của các căn cứ hoặc vị trí quân sự ở miền bắc Togo, cùng sự xuất hiện của những người mà người dân địa phương gọi là 'quân nhân da trắng', mở ra một cánh cửa về bản chất của phản ứng mới và bức tường an ninh nhằm ngăn chặn mối đe dọa từ phía bắc.

Sự hiện diện quân sự Thổ Nhĩ Kỳ: Huấn luyện viên và máy bay không người lái

Sự hiện diện này không phải là các căn cứ kiểu Pháp cổ điển, cũng không phải sự hiện diện kiểu Nga như Wagner, mà là một sự hiện diện bí ẩn hơn: huấn luyện viên, chuyên gia, nhân viên hỗ trợ, máy bay không người lái, và có thể là các công ty an ninh tư nhân. Chính quyền Togo phủ nhận có chiến binh Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng thừa nhận có huấn luyện viên Thổ Nhĩ Kỳ trong khuôn khổ huấn luyện quân đội sử dụng máy bay không người lái Thổ Nhĩ Kỳ. Togo đã ký thỏa thuận hợp tác quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2021, mua ba máy bay không người lái Bayraktar và tiếp nhận các huấn luyện viên Thổ Nhĩ Kỳ mà số lượng cũng như nhiệm vụ cụ thể không được tiết lộ. Vào cuối năm 2024, hai binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ cùng 9 binh sĩ Togo đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công khủng bố ở miền bắc nước này. Các báo cáo cho biết có huấn luyện viên và chuyên gia quân sự Thổ Nhĩ Kỳ hỗ trợ đào tạo lực lượng, rà phá bom mìn, lái trực thăng và bảo vệ biên giới phía bắc.

Động lực từ Thổ Nhĩ Kỳ: Ít tốn kém, ít nhạy cảm chính trị

Sự tham gia của Thổ Nhĩ Kỳ vào an ninh Tây Phi không phải là sự kiện riêng lẻ. Ankara đã xây dựng một chính sách châu Phi trong thập kỷ qua dựa trên ba trụ cột: ngoại giao, xây dựng và cơ sở hạ tầng, và công nghiệp quốc phòng. Điều khiến đề nghị của Thổ Nhĩ Kỳ hấp dẫn đối với các nước như Togo, Benin, Mali và Niger là chi phí thấp hơn vũ khí phương Tây, ít nhạy cảm chính trị hơn so với việc quay lại với Pháp, và ít thô bạo hơn mô hình Nga. Máy bay không người lái Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt là Bayraktar, đã trở thành tấm thẻ ảnh hưởng quân sự và ngoại giao ở châu Phi. Các báo cáo chỉ ra sự mở rộng xuất khẩu vũ khí của Thổ Nhĩ Kỳ và Ankara đã trở thành nhà cung cấp máy bay không người lái và thiết bị quân sự quan trọng cho ngày càng nhiều quốc gia.

Nhu cầu cấp thiết của các nước thảo nguyên

Đối với các nước thảo nguyên, nhu cầu rất rõ ràng: giám sát các đường biên giới dài và rộng mở, theo dõi các nhóm nhỏ và cơ động, và tấn công các mục tiêu trước khi chúng biến thành căn cứ hậu phương. Quân đội truyền thống trong khu vực yếu về tình báo thực địa, thiếu không quân và thiếu huấn luyện tác chiến du kích. Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp một giải pháp thực tế: máy bay không người lái, huấn luyện, bảo trì, chuyên gia thực địa và có thể hỗ trợ không chính thức trong lập kế hoạch và tác chiến. Sự hiện diện của Thổ Nhĩ Kỳ không còn chỉ là bán thiết bị, mà là quan hệ đối tác an ninh, lấp đầy khoảng trống do sự suy giảm ảnh hưởng của Pháp và sự hỗn loạn trong phối hợp khu vực để lại.

Rủi ro từ 'tư nhân hóa' chiến tranh

Tuy nhiên, vai trò này cũng tiềm ẩn vấn đề. Nếu Thổ Nhĩ Kỳ tự giới thiệu mình là đối tác chính thức của các quốc gia, thì sự mơ hồ xung quanh một số tên tuổi, đặc biệt là công ty 'al-Sadat' đôi khi được mô tả là 'Wagner Thổ Nhĩ Kỳ', đặt ra một câu hỏi nhạy cảm: Liệu chúng ta đang chứng kiến sự hợp tác quân sự có kiểm soát giữa các quốc gia, hay một sự tư nhân hóa mới của chiến tranh ở châu Phi? Nhiều báo cáo đã nói về sự trỗi dậy của các công ty hoặc mạng lưới an ninh Thổ Nhĩ Kỳ ở những khu vực như Libya, Niger và Sahel, kèm theo các cáo buộc mà các bên này thường phủ nhận.

Nguy cơ biến cuộc chiến thành cuộc đua giữa các bên ngoài

Nguy cơ ở đây là cuộc chiến chống khủng bố có thể biến thành cuộc đua giữa các bên ngoài: Nga ở Mali và Burkina, Thổ Nhĩ Kỳ ở các khu vực khác, tàn dư của sự hiện diện Pháp hoặc châu Âu, và hỗ trợ tình báo Mỹ từ xa. Trong trường hợp này, một số quốc gia có thể thắng một trận chiến chiến thuật, nhưng về lâu dài họ mất đi quyền tự chủ trong quyết định an ninh của mình. Máy bay không người lái có thể ngăn chặn một cuộc tấn công, huấn luyện viên nước ngoài có thể nâng cao năng lực của một đơn vị đặc biệt, nhưng chúng không xây dựng được lòng tin giữa nhà nước và người dân các làng biên giới.

Trận chiến thực sự: Cân bằng giữa sức mạnh và tính chính danh

Trận chiến thực sự ở thảo nguyên không chỉ là quân sự. Các tay súng không mở rộng vì chúng mạnh hơn các quốc gia về quân số và trang bị, mà vì chúng biết cách lợi dụng các khe nứt của bất công địa phương: tranh chấp đất đai, thanh niên bị gạt ra ngoài lề, công lý yếu kém, tham nhũng trong bồi thường, và nỗi sợ bị quân đội trả thù. Do đó, bất kỳ căn cứ quân sự nào được xây dựng trên đất làng, như lời kể của cư dân miền bắc Togo, phải được quản lý với độ nhạy cảm cao. Bồi thường cho người dân là chưa đủ nếu họ cảm thấy bị buộc phải rời đi, và an ninh của nhà nước được xây dựng trên sự mong manh của họ. Các nước thảo nguyên đang đứng trước một phương trình khó: không thể đứng yên trước sự bành trướng của các nhóm khủng bố, nhưng cũng không thể lặp lại sai lầm của Sahel, nơi cuộc chiến kéo dài đã làm kiệt quệ cả nhà nước và xã hội. Điều cần thiết là sự cân bằng giữa sức mạnh và tính chính danh: một quân đội hiện diện nhưng không vượt quá giới hạn; công nghệ hiện đại nhưng dưới sự giám sát pháp lý; quan hệ đối tác bên ngoài nhưng không ủy quyền chủ quyền; và phát triển địa phương để người dân trở thành một phần của cuộc phòng thủ, chứ không phải nạn nhân của nó.

Theo Al-Sharq Al-Awsat

Ảnh: Bojan Milic / Pexels